Z
ZABALDU
1. Hedatu, barreiatu; eremu handiagoa hartzera iritsi.
- mantxa gorri bat itsasoan zabaltzen — «Kolore bat»
2. Ireki (atea, liburua, besoak…); jendarteratu (berri bat).
Kategoria: aditza · Sinonimoak: hedatu, barreiatu (1); ireki (2) · Antonimoak: bildu, itxi, estutu · Osaera: zabal + -du.
ZALANTZA
Erabakitzeko ezintasuna; ziurtasun eza, duda.
- bizitza erdigunean / -zalantzarenean- / jartzeko unean han izanen naiz — «Maitasun bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: duda, kezka, ezbai · Aditza: zalantzan egon / zalantza egin = dudatan ibili · Esamoldeak: zalantzarik gabe = dudarik gabe.
ZALANTZONDO
Zalantzak ematen dituen zuhaitz irudikatua; "zalantza-zuhaitza" — Gorka Urbizuren sortze poetikoa.
- gaua sartzen ari da / eta gaur ere, / zalantza haziak ereiten ari naiz / zalantzondoak biltzeko — «Hezkuntza ustela»
Kategoria: izena · Osaera: zalantza + ondo (zuhaitza adierazten duen atzizkia: sagarrondo, intxaurrondo, gaztainondo) → "zalantzaren zuhaitza" · Erregistroa: sortze literarioa, neologismo lirikoa. Zalantza haziak erein eta zalantzondoak bildu irudia osatuz: kritika gisara, sistema-eskolak duda-mudak emateko zuhaitzak ereiten dituen lekua dela.
ZAINDU
Norbaiti edo zerbaiti arreta eta arta eman; babestu, kontuz erabili.
- zure arnasa zaintzeko / zu zaintzeko — «Janela bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: artatu, babestu, jagon (mendebaldean), kontuan hartu · Lotutakoak: zaintzaile, zaindari, zaintza.
ZAPALKUNTZA
Zapaltzea, norbait bere eskubideetatik kanpo uztea aginpidez edo indarrez; herri edo talde baten gaineko menpekotasun bortitza.
- sentimendurik gabeko hezkuntza, / gure kulturaren zapalkuntza — «Hezkuntza ustela»
Kategoria: izena · Sinonimoak: menpekotasun, esklabutza, zapaltze · Antonimoak: askapen, askatasun · Osaera: zapal(du) (azpian utzi, bortxatu) + -kuntza (ekintza-egoera adierazten duen atzizkia: zapalkuntza, irakaskuntza, hezkuntza).
ZAUNKA
Txakurraren oihua, hauspoa. (Hed.) marmar edo mehatxu egin.
- irrelebantzia zaunka dabil gure atarian — «Toki bat»
Kategoria: izena/onomatopeia · Aditza: zaunka egin = txakurrak oihu egin · Antzekoak: hauspoa, txaunka (aldaera).
ZENBATU
Banan-banan kontatu; kopurua jakin.
- hogei arte zenbatzen ikasi du ilobak — «Etxe bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: kontatu, zenbaketa egin · Osaera: zenbat (galdetzailea) + -tu · Lotutakoak: zenbaki, zenbaketa, zenbatasun.
ZAURI
Larruazalean edo gorputzean ebakitako edo apurtutako gunea, sarri odoljarioarekin; (hed.) sentimenduki utzitako arrasto mingarria.
- Abesti baten izenburuan: «Zauri irekietako herria» — Berri Txarrak (t/g) (1997)
- antzeko zauriekin hemen gaude / orbain forma hartu duen irribarrez — «Isiltzen banaiz»
- kantu batek ireki dizu zauria / egunak amatatuz, hain da zeurea — «Gelaneuria»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ebaki, mina, ubeldura · Aditza: zauritu (ik. behean) = zauri bat eragin · Esamoldeak: zauri irekia = sendatu gabeko mina, oraindik bizirik dagoen oroitzapen mingarria.
ZAURITU
1. (aditza) Zauri bat eragin, gorputzean kalte egin; (hed.) sentimenduki min eman.
- Abesti baten izenburuan: «Zaldi zauritua» — Infrasoinuak (2019)
- zaldi zauritu baten begirada dauka gauak / utzidazu maitatzen — «Zaldi zauritua»
- nola zauri etsaia / nola utzi etsia kantu hauekin — «Etsia»
2. (izenondoa) Zauria duena, min hartua.
Kategoria: aditza/izenondoa · Sinonimoak: mindu, kolpatu, kaltetu · Osaera: zauri (gorputzean ebakitako gunea) + -tu · Lotutakoak: zauri (izena), zauritsu = zauri askokoa.
ZENTZU
1. Esanahia, adiera.
2. Zuhurtzia, judizioa; zentzumena.
- hitzek zentzua galdu dute / nola esan — «Janela bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: esanahi, adiera (1); zuhurtzia, sen (2) · Esamoldeak: zentzua galdu/eduki, zentzuzko = arrazoizkoa, zentzugabe = zentzurik gabea.
ZIEGA
Espetxe-gela, gartzelaren gelaxka; (hed.) askatasunik gabeko espazio itxia, sinbolikoki ere bai.
- zaintzarik eta estuena duen ziegatik / gure begi itsuen begiradapetik / giltzape propiotik / norbere izenaren zama astunetik — «Non bestela»
Kategoria: izena · Sinonimoak: espetxe-gela, gelaxka, gartzela-zulo · Erregistroa: mailegua (gaztelaniatik celda, latinetik cella); literatur-erabilera ohikoa.
ZIKINDU
Zikin bihurtu, lohitu; (hed.) ohorea edo izen ona belztu.
- guk zikindu kaleak garbitzera — «Janela bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: lohitu, kakaztu, belztu (hed.) · Antonimoak: garbitu, txukundu · Osaera: zikin + -du.
ZILEGI
Onartua, baimendua, zuzentzat hartua; legezkoa.
- pasioa da hemen exigitzea zilegi den gutxieneko hori — «Poligrafo bakarra»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: baimendu, zuzen, legezko, libre · Antonimoak: debekatu, ilegal · Erregistroa: jasoa · Esamoldeak: zilegi izan = baimendua egon (zilegi al zait galdetzea?).
ZIMELKOR
Erraz zimeltzen edo zimurtzen dena; lehortzeko joera duena. (Hed.) iraupen gutxiko, ahul, hutsala bilakatzeko erraza.
- Abesti baten izenburua: «Zimelkor» — Denbora da poligrafo bakarra (2014)
- zimelkor da lortutako guztia / mundu gara: bizi printzak — «Zimelkor»
Kategoria: izenondoa · Osaera: zimel (zimurtua, idortua) + -kor (joera-atzizkia: hauskor, beldurkor, ahaztu-kor gisara) → "zimeltzeko joera duena" · Sinonimoak: ahul, iraupen gutxiko, suntsikor, hauskor · Erregistroa: jasoa/literarioa.
ZINGIRA
Lokatzezko lurralde hezea, ibai-bazterretan edo behealdeetan; (hed.) zikinkeriaz eta gaitzez betetako leku metaforikoa.
- Norbaitek oroituko ditu etorkizunean / ahanzturaren zingira honetan gertatuak — «Maravillas»
Kategoria: izena · Sinonimoak: istingadi, padura, lohitegi · Erregistroa: jasoa/literarioa.
ZIZELKATU
Zizelarekin (tresna zorrotz batekin) harria, zura edo metala landu eta marrazki edo letrak ebaki bertan.
- agur hitz bat zizelkatu balore galduen hilarrian — «Zimelkor»
- azken hitz bat zizelkatu hezur-mamizkoen bularretan — «Zimelkor»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: taillatu, grabatu, harritan idatzi · Osaera: zizel (cincel; ebakitzeko tresna) + -katu · Erregistroa: jasoa.
ZOHARDI
Zeru garbi eta argia, hodeirik gabea, batez ere gauez izarrak agerian. Hitz dialektala (iparraldea) eta literarioa.
- gaua zohardi, izarrak keinuka / ederra denikan ezin uka — «Sutxakurrak»
Kategoria: izena/izenondoa · Sinonimoak: zeru garbi, ortzi argi · Antonimoak: hodeitsu, lainotsu, gandutsu · Erregistroa: jasoa/literarioa · Lotutakoak: zoharditasun = zeruaren garbitasuna.
ZUBI
Ibai, errepide edo erreten baten gainetik pasatzeko eraiki den eraikuntza; (hed.) bi alde edo bi pertsona elkartzen dituen lotura.
- harriak batu, zubi bat eraiki erortzen zaigun arte — «Diamantea»
Kategoria: izena · Sinonimoak: pasabide, lotura (hed.) · Esamoldeak: zubiak erre = atzera-bidea moztu; zubiak eraiki = harremanak sortu · Lotutakoak: zubipe = zubi-azpiko tartea.
ZULATU
Zulo bat egin, barneraino sartu; (hed.) ezagutzeke zegoen zerbait atera, miatzeko bidean barneratu.
- Oraindik ez dakit zehazki erantzutzen / beti egin gabe gelditu diren galdera horiei / izana zulatzen abilak dira — «Iparra galdu: Hegora joan»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: zulo egin, miatu, sakondu · Osaera: zulo + -tu · Lotutakoak: zulatzaile = zulatzen duena (lanabesa edo pertsona).