H
HARAGO
Urrutirago, harantzago; muga bat baino haraindi.
- agian bada zerbait / mendi gailurrez pixka bat harago — «Tren bat»
Kategoria: adberbioa · Sinonimoak: harantzago, urrunago, haraindi · Antonimoak: honago, hurbilago · Oharra: hara (hara) + -go (konparatiboa).
HANDINAHI
Norbere burua handitzeko irrika neurriz gainekoa; goragoko maila irabazteko gose etengabea.
- itsututa ez duzue ikusten / handinahi honen ondorioak — «Pangea»
- latza handinahiaren kiratsa / ondokoak erabiliz meritu eskasa — «Lehia»
Kategoria: izena/izenondoa · Sinonimoak: anbizio (mailegua), gora-nahi · Osaera: handi + nahi → "handi izateko nahia".
HANPATU
Puztu, handitu; (hed.) zerbaiti garrantzia gehiegi eman, handinahikeriaz hitz egin edo aurkeztu.
- inor ez doa zamarik gabe / hitz hanpatuak bildumatzen — «Aditu bihurtuak»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: puztu, handitu, gehiegitu · Lotutakoak: hanpatu (mintzaira-erregistroan) = larrutu gabeko hitz handinahia · Antonimoak: xume bihurtu, tipitu.
HALABEHARREZ
Patuak hala ekarriaz, nahitaez; saiheste ezin den indar batek bultzaturik.
- zaildu gara halabeharrez / gai gara zure hesiak gainditzeko — «Folklore»
- halabeharrez bizi den beste inor — «Gelaneuria»
Kategoria: adberbioa · Sinonimoak: patuz, derrigorrez, ezinbestean · Osaera: hala (hartara, modu horretan) + behar + -ez (instrumentala) → "halako behar batez" · Lotutakoak: halabehar = patua.
HARRA
1. Animalia luze eta mehe, hanka-gabea, sarritan lurpean edo ehunen artean bizi dena (zizare, lur-harra).
2. (Hed.) Barrutik jaten duen kezka, gaitz edo obsesioa.
- Abesti baten izenburua: «Harra» — Haria (2011)
- Harra erraietan / elkar elikatzen / nire soinuaren bare — «Harra»
- Harrak pixkanaka hiltzen nau / ez dauka sekreturik — «Harra»
Kategoria: izena · Sinonimoak: zizare (lur-harra), bizkar-min (hed.) · Lotutakoak: harjo = harrak jandakoa, ustela; harrak jan = barrutik kontsumitu · Erregistroa: zentzu literala dialektala/jasoa; metafora bera bizia abestian.
HARRIDURA
Harritzea, espantua; ustekabeak edo gauza arrarokoak sortzen duen sentimendua.
- harridura-ikur gehiegi / horma zuri nekatu hauetan — «Bigarren itzala»
Kategoria: izena · Sinonimoak: espantu, txundidura, txorabio (hed.) · Lotutakoak: harridura-ikur (¡!) = exclamation mark · Osaera: harritu + -dura (egoera-atzizkia).
HARROKERIA
Norbere burua besteen gainetik jartzeko jokabidea; harrotasunaren gehiegikeria gaitzesgarria.
- ziurtasuna harrokeriaren itzala da — «Achtung!!»
Kategoria: izena · Sinonimoak: handinahikeria, harropuzkeria, soberbia · Antonimoak: apaltasun, umiltasun · Osaera: harro (norbere buruaz uste handikoa) + -keria (jokabide gaitzesgarriaren atzizkia).
HELBURU
Lortu nahi den xedea, iristen ahalegintzen den gauza.
- ate guztiak itxita zeuden lekuan / leihoak irekitzea zen helburua — «Etorkizuna ginenean»
- zein da zure helburua, kabroi alaena? — «Jaio.Musika.Hil»
Kategoria: izena · Sinonimoak: xede, jomuga, asmo · Osaera: hel(du) (iritsi) + buru (punta, azkena) → "iristeko muga"; helmuga-rekin (ik. h.md) parekoa, baina helburu-k asmoaren zentzua du gehiago, ez bidearen amaiera fisikoa.
HELDUTASUN
Heldua izatearen egoera; bizitzan zehar lortzen den adin- eta jakintza-maila betea, adin nagusikoarena.
- zure erabakiak hartzeko adorea, / ta beharrezko heldutasuna lortzean / mundu guztiarekin ongi gelditzea / ezinezkoa dela konturatuko zara — «Nortasuna eraikitzen»
Kategoria: izena · Sinonimoak: sasoi-bete, adin-betetasuna · Antonimoak: umetasun, gaztetasun · Osaera: heldu (helburuetara iritsi) + -tasun.
HELMUGA
Bidaia, lehiaketa edo ekintza baten amaiera-puntua; lortu nahi den xede edo iristen den lekua.
- atzera goazela aurrera ez bagoaz / helmugarik adostu gabe — «Gure dekadentziaren onenean»
Kategoria: izena · Sinonimoak: xede, jomuga, iritsiera-puntu · Osaera: hel(du) (iritsi) + muga (azken puntua) → "iristeko muga, azken puntua".
HARROTASUN
Norbera edo norbera duenari buruz hartzen den poza eta gorespen-sentimendua; bizipen positiboaren oinarriko ohore-zentzua.
- jaio nintzen herriak / bihotzean sortzen / dit harrotasuna — «Adierazi beharra»
Kategoria: izena · Sinonimoak: harro-egote, urguilu (mailegua) · Antonimoak: apaltasun, lotsa · Osaera: harro (bere buruaz ohore-zentzua duena) + -tasun (egoera-atzizkia) · Oharra: zentzu txar gabe (cf. harrokeria = harrotasun gehiegizkoa, txarra).
HAURTZARO
Haur izateko aldia, hau da, jaiotzatik nerabezarora bitarteko bizitza-tartea.
- Abesti baten izenburuan: «Haurtzaroa lapurtu zidaten» — Berri Txarrak (t/g) (1997)
- bakardadean / haurtzarorik ezean / kale gorrian / hotzak, noraezean — «Haurtzaroa lapurtu zidaten»
Kategoria: izena · Sinonimoak: haur-aro, ume-aldi · Osaera: haur (umea) + -tzaro (aldi-atzizkia: udaberri-tzaro, nerabezaro).
HAZI
1. (izena) Landareak ugaltzeko ematen duen alea; hazia.
- haziak, polena / loratu dira ikara berriak — «Lilura bat»
2. (aditza) Handitu, garatu; norbait elikatu eta zaindu handitu arte.
Kategoria: izena/aditza · Sinonimoak: ale, bihi (1); handitu, garatu (2) · Oharra: izen-aditz pare berekoa: hazia ereinda zerbait hazi egiten da.
HEGALDI
Hegan egitea; hegazkin-bidaia.
- eta hegaldiak hartu ditut, maitea / bi aldiz pentsatu gabe — «Etxe bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: hegada, hegaketa · Osaera: hegal (hego, ala) + -di. Hegaldia hartu = hegazkina hartu.
HEGATS
Hegoa, hegaztiaren hegala, batik bat handia eta sendoa; (hed.) gauza handi eta hegan ari den itxura. Hitz jasoa.
- ez ikusi ortzean hegats arraunka doan / basahate ubea / letra hori ez dago gure alfabetoan — «Mundua begiratzeko leihoak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: hego, hegal · Erregistroa: jasoa/literarioa (sarri Sarrionandiak eta Lertxundik darabilte).
HEGI
Ertz zorrotza, mendi edo gauza baten muga gora-beheratsua; (hed.) zailtasunaren puntua, oreka galtzeko arriskua dagoen lekua.
- amildegi honetan / beti hegian dantzari — «Jainko ateoa»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ertz, hego (zentzu honetan), mendi-bizkar · Erregistroa: jasoa/literarioa · Esamoldeak: hegian dantzari = arrisku-mugan jolasten.
HEGO-HAIZE
Hegoaldetik datorren haize epel eta lehorra (foehn efektua).
- hego-haizeak tokiz aldatzen ditu / gure arteko hitzak — «Lilura bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: haize hego, ipar-haizearen kontrakoa · Oharra: giro berotu eta urduria ekartzen duela esan ohi da.
HERDOILDU
Burdina edo metala oxidatu, hutsean utzitako horiunea hartu; (hed.) erabilerarik gabe galdu indarra edo zorroztasuna.
- Kafka jaunak ez lukeela hobe idatziko / pentsatzen duzu / burdinen soinu herdoilduek esnatzean — «Etorkizuneko aurrekari guztiak»
Kategoria: aditza/izenondoa · Sinonimoak: oxidatu · Osaera: herdoil (oxidoa, burdin-jandakoa) + -du · Lotutakoak: herdoil = oxidoa.
HERIO
Heriotza; bizia kentzen duen indarra, askotan pertsonifikatua (kapaduradun eskeletoa).
- herio deitzen den ahanztura horretan — «Zimelkor»
Kategoria: izena · Sinonimoak: heriotza, hil-egoera · Erregistroa: jasoa/zaharkitua (gaur heriotza arruntago) · Lotutakoak: herio-suhar = bizi-hil; herioz hil.
HERRA
Gorroto sakon eta luzea; norbaiti edo zerbaiti kontra dion etsaitasun zorrotza.
- Gogoan dut orain aspaldiko aholkua: / ez fida herraren mirabe denaz — «Maravillas»
Kategoria: izena · Sinonimoak: gorroto, etsaigo, areriotasun · Antonimoak: maitasun, adiskidetasun · Erregistroa: jasoa/literarioa · Lotutakoak: herratsu = gorroto handikoa.
HERTSI
1. (izenondoa) Itxia, estua, irekitasunik gabea.
2. (aditza) Itxi, hertsiki lotu. Hitz jasoa.
- leiho hertsirekietatik, leiho betubelduetatik / kanpora begiratuz gero / burua gal dezakezue — «Mundua begiratzeko leihoak»
Kategoria: izenondoa/aditza · Sinonimoak: itxi, estu, hesi-arteko · Antonimoak: ireki, zabal · Erregistroa: jasoa (Iparraldekoa eta literarioa).
HESI
Lurralde edo eremu bat mugatzen duen egitura: itxitura, sasi-multzoa, harresia edo gisako oztopoa.
- Akordez hesitu ditut nire kezkak / eta erantzunik ez dut / galderak hamar mila — «Kezkak»
- gai gara zure hesiak gainditzeko — «Folklore»
Kategoria: izena · Sinonimoak: itxitura, harresi, oztopo (hed.) · Aditza: hesitu = hesia jarri, mugatu · Esamoldeak: hesia gainditu = oztopoa pasa.
HEZE
Bustia, hezetasunez betea; lehortu gabea.
- zain / eguzkiaren zain / eta izarak heze — «Teoria bat»
- beroki heze baten antzera / azalera temati itsasten — «Bigarren itzala»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: busti, hezetu · Antonimoak: lehor, siku, idor.
HEZUR-MAMIZKO
Hezurrez eta haragiz egina, gizaki erreala; egiazkoa, ez asmatua.
- azken hitz bat zizelkatu hezur-mamizkoen bularretan — «Zimelkor»
Kategoria: izenondoa · Osaera: hezur + mami (haragia, muina) + -zko (egitez egina) → "hezurrez eta mamiz egina" · Sinonimoak: odol-haragizko, gizaki erreal · Antonimoak: asmatu, fikziozko.
HIGATU
Erabileraz edo igurtziaz pixkanaka galdu, mehetu, kalitatea galdu; (hed.) hitzak edo kontzeptuak indarra eta esanahia galtzea, gehiegi erabiltzeagatik.
- Aurkitu al duzu inoiz esan gabekoen hondakinetan / bilatzen zenuena? / Isiltasunaren forma ezberdinak hitz higatuetan — «FAQ»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: mehetu, ahitu, gastatu, nekatu · Lotutakoak: higadura = higatzearen ondorioa, gainazalaren galera; higakor = erraz higatzen dena · Erregistroa: jasoa.
HILARRI
Hilobiaren gainean ezartzen den harria, hildakoaren izena edo aipua daramana.
- agur hitz bat zizelkatu balore galduen hilarrian — «Zimelkor»
Kategoria: izena · Osaera: hil (hildakoa) + arri (harria) → "hildakoaren harria" · Sinonimoak: hilobi-harri, estela.
HUNKITU
Sentimenduki ukitu; barne-zirrara eragin, emozioak piztu.
- sakon hunkitzen nauela aldatu nahi duen jendeak / euren ahalegin zintzoak — «Zorionaren lobbya»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: zirrara eragin, emozionatu, bihotz-ukitu · Lotutakoak: hunkigarri = hunkitzen duena, ezpainetan negarra dakarrena.
HILERRI
Hildakoak lurperatzen edo erraustutakoak gordetzen diren tokia; kanposantua.
- ta hondartzek ez dute nahi / errugabeen hilerri izan — «Pangea»
Kategoria: izena · Sinonimoak: kanposantu, ehortzitegi · Osaera: hil (heriotza) + (h)erri (lurraldea; jende-bilgunea) → "hilen herria, hilen lekua".
HILKOR
Hil daitekeena; behin betiko ez dena, denboraren mende dagoena. Gizakiaren patuaren ezaugarri.
- baina sentipenak hor dirau: / gaitz hau da bizirik naizela / sinistarazten nauen gezur / hilkor, eder, alu — «Harra»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: iragankor, ahultzeko · Antonimoak: hilezkor, betiereko · Osaera: hil + -kor (joera adierazten duen atzizkia: aldakor, hauskor, ahaztu-kor) → "hiltzeko joera duena, hil daitekeena".
HONDAMENDI
Hondatzearen ondorio handia; ezbeharra, katastrofea.
- Mahmud Darwish jauna gogoan / hondamendiaren erdian / Arren Darwish, hitz ederren bat — «Arren, Darwish»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ezbeharra, katastrofe, suntsipen · Antonimoak: loraldi, sorrera · Osaera: honda(tu) (suntsitu, txikitu) + -mendi (egoera-edo-emaitza adierazten duen atzizki abstraktua: ezbehar-mendi, gor-mendi) → "hondatzearen ondorio".
HONDARTZA
Itsasertzeko edo ibaiertzeko hareazko lur-saila, bainurako eta atsedenerako erabiltzen dena.
- ta hondartzek ez dute nahi / errugabeen hilerri izan — «Pangea»
Kategoria: izena · Sinonimoak: harea-leku, plaia (mailegua) · Osaera: hondar (harea, lur-pitin) + -tza (toki/multzo-atzizkia: baztertza, harrieria).
HOZKAILU
Janaria hotzean gordetzeko etxe-tresna; frigorifikoa.
- hozkailua marmarka / ezin lorikan hartu — «Zerbait asmatuko dugu»
Kategoria: izena · Sinonimoak: frigorifiko · Osaera: hotz + -kailu (tresna-atzizkia, edalkailu, idazkailu bezala) → "hotz egiteko tresna".
HURKO
Norbaiten ondoan dagoen pertsona, lagun-hurbila; (erlijio-eta etika-arloan) "besteak", maita beharreko parea.
- Gutxiespenaren dialektikari: eppur si muove / komeni den legediari: si muove / norbait izateko hurkoa beti zapaldu behar duenari / akordeotatik doazkio bi hitz — «Albo-kalteak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: lagun, ondoko, parea · Osaera: hur (hurbila) + -ko (norbait edo zerbait izendatzeko atzizkia: etxeko, alboko) → "hurbileko pertsona" · Erregistroa: jasoa, erlijio- eta etika-testuetan ohikoa.
HUTSUNE
Bete gabeko tartea; ezagutza, sentitze edo presentzia falta dagoen lekua.
- Eta ordu txikitan / Handitzen da hutsunea / Ezin dela ezinezko dena — «Gelaneuria»
Kategoria: izena · Sinonimoak: huts, eten, falta · Osaera: huts + -une (espazio- edo une-atzizkia: ordu-une, lan-une) → "huts dagoen unea/lekua".