I
IBAIERTZ
Ibaiaren bazterra, ura eta lehorra elkartzen diren lerroa.
- ibaiertzean utzi ditut / ezpata eta ezkutua — «Lilura bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ibai-bazter, errekaldi · Osaera: ibai + ertz (bazterra).
IBILARAZI
Norbait edo zerbait ibiltzera behartu, eragin; ibilian jarri.
- oinutsik ta kristal gainean / ibilarazi bazaituzte — «Alegia»
Kategoria: aditza (eragilea/kausatiboa) · Osaera: ibili + -arazi (eragiketa-atzizkia: jakinarazi, eraman/eramaarazi) → "ibiltzera behartu" · Sinonimoak: ibiltzera behartu, eraman.
IFRENTZU
Gauza baten beste aldea, ikusten ez dena; (hed.) zerbaiten alde ezkutu edo kontrakoa.
- gizonezko hegemoniko txurion jarreran / Troyako smartphonetan / makrozenbakien ifrentzuan — «Infrasoinuak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: atzealde, kontrako alde, errebersoa · Antonimoak: aurrealde, aitzin · Erregistroa: jasoa.
IGOGAILU
Eraikin batean pertsonak edo gauzak goragoko edo beheragoko solairura eramaten dituen aparatua; aszensorea.
- maleta eskuetan / igogailuan gora egin behar — «26 segundotan»
Kategoria: izena · Sinonimoak: aszensore · Osaera: igo (gora egin) + -gailu (tresna-atzizkia, garbigailu, edalgailu) → "igotzeko tresna".
IHES EGIN
Toki batetik alde egin, libratu; arriskutik edo norbaitengandik aldendu.
- zuek baino lehenago ihes egin nuelako da — «Besterik ez»
Kategoria: aditz-lokuzioa · Sinonimoak: alde egin, hanka egin, ospa egin · Oharra: ihesi joan, ihes egin (-ri), iheslari.
IHAURRI
Sakabanatu, barreiatu, lurrean zabaldu; (hist./mil.) etsaiari erasoan oldartu eta lekuz aldarazi.
- gorputzak gorpu bihurtu arte / indarkeria erabiliz / presoak hartu, ihaurri, / eta ihauliak itzuli — «Tortura nonnahi»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: sakabanatu, barreiatu, hedatu · Erregistroa: jasoa/zaharkitua.
IHESALDI
Ihes egitearen ekintza; talde bat edo norbait toki batetik korrika ateratzea.
- mundu guztia korrika dabilela ere ikusten dut / ezin asma lasterketa den / iduri du ihesaldi kolektibo bat — «Infrasoinuak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ihes-bide, hanka-egite · Osaera: ihes + -aldi (gertaera-atzizkia: jaialdi, gerraldi) → "ihes egiteko unea/ekintza".
IKARA
1. Beldur bizia, izua.
2. Dardara, astindua.
- loratu dira ikara berriak — «Lilura bat»
- maite zaitut batek ikaratzen gaitu — «Besterik ez» (ik. ikaratu)
Kategoria: izena · Sinonimoak: beldur, izu (1); dardara, dardar (2) · Aditza: ikaratu = beldurtu, dardaratu.
IKUSMEN
Ikusteko ahalmena; begien zentzumena.
- ikusmenak itsututa gaude — «Tren bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ikuste, bista · Osaera: ikus(i) + -men (ahalmena: entzumen, usaimen, dastamen, ukimen).
ILARGI
Lurraren satelitea; gauez argi egiten duen gorputza.
- ilargia da laru — «Kolore bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: hilargi (aldaera) · Osaera: (h)il + argi ("hilen argia" edo "hilabetearen argia").
ILOBA
Anai-arreben semea edo alaba; baita biloba ere (seme-alaben umea), batez ere mendebaldean.
- hogei arte zenbatzen ikasi du ilobak — «Etxe bat»
Kategoria: izena · Oharra: testuinguruaren arabera 'sobrino/a' edo 'nieto/a'; bereizteko biloba erabil daiteke bigarrenerako.
ILDO
1. Goldeak edo lanabesak lurrean uzten duen ebakidura zuzena, hazia ereiteko egiten dena.
2. (Hed.) Bide markatua, jarraibidea; jarrera edo joera bat.
- historiak ahaztuko dituenetan / narrastiak beti ildorik sakonena — «Hozkia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ubide (irudi.), bide, marra (1); jarraibide (2) · Esamoldeak: ildo beretik segi = bide berari jarraitu.
ILTZATU
Iltze batez josi, finkatu; (hed.) gelditu, mugitu ezin den moduan ipini.
- Izen-abizenak jarri nituen oroitzapenetan / bi begi iltzatu ohartu gabe jada ez nintzen horretan — «Hasi eta bukatu»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: josi, finkatu, geldiarazi · Osaera: iltze (untza) + -tu · Esamoldeak: begiak iltzatu = begirada ez askatu.
INAUSI
Landareei adar lehor edo soberako batzuk moztu, hazi eta sasoi onean egon daitezen; (hed.) zerbait ebaki edo mugatu, indarrez.
- behin eta berriz inausi digute hitza / debekuaren artaziekin — «Izena, izana, ezina»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: moztu, kimatu, ebaki · Erregistroa: jasoa/literarioa; baratzaintzaren hiztegitik datorrena.
INDARKERIA
Indar fisikoa edo morala bortizki erabiltzea, kalte egiteko asmoz.
- gorputzak gorpu bihurtu arte / indarkeria erabiliz / presoak hartu, ihaurri — «Tortura nonnahi»
- indarkeria behin ta berriz / jipoi guztiak estaliz — «500 urte ta gero»
Kategoria: izena · Sinonimoak: biolentzia, bortizkeria · Antonimoak: baketasun, leuntasun · Osaera: indar + -keria (gehiegikeria edo jokabide gaitzesgarria adierazten duen atzizkia) → "indarraren gaiztotasunezko erabilera".
INFRASOINU
Giza belarriak entzun ezin duen baxuegiko maiztasuneko soinua (20 Hz baino baxuagokoa); (hed.) sumatzen ez dugun arren badagoen indar edo mehatxua.
- Abesti eta diskoaren izenburua: «Infrasoinuak» — Infrasoinuak (2019)
- badatoz infrasoinuak, somatzen ez ditugunak / itsasoan zehar, lanerako baldintza eskas eta makur / horietan edota eskoletan bide eginaz — «Infrasoinuak»
Kategoria: izena · Osaera: infra- (latinetik, "azpian, baxuagoan") + soinu (hots, hotsa); hibrido jasoa euskal hitzarekin · Antonimoak: ultrasoinu.
IPARRA GALDU
Norabidea galdu, nora jo ez jakin; (hed.) zentzua edo helburua galdu.
- Abesti baten izenburuan: «Iparra galdu: Hegora joan» — Jaio.Musika.Hil (2005)
Kategoria: esamoldea · Osaera: ipar (iparraldea, norabide-erreferentzia) + galdu · Antonimoa: iparra hartu = norabidea aurkitu · Antzekoak: norabidea galdu, zorabiatu.
IRUDIMEN
Buruan irudiak edo egoerak asmatzeko ahalmena; sormena.
- irudimen tona baten beharra daukat / edozeri iraultza deitzen jarraitzekotan — «Dortoken mendean»
Kategoria: izena · Sinonimoak: sormen, fantasia, imajinazio · Osaera: irudi (buruko irudia) + -men (ahalmena adierazten duen atzizkia: jakimen, hitzemen).
IRAULTZA
Botere edo egoera baten errotiko aldaketa, sarri indarrez; aldaketa sakona.
- Abesti baten izenburuan: «Iraultza txikien asanblada» — Jaio.Musika.Hil (2005)
Kategoria: izena · Osaera: irauli (azpikoz gora jarri) + -tza · Lotutakoak: iraultzaile = iraultzaren aldekoa · Sinonimoak: matxinada (errebolta), erreboluzio.
IRAZEKI
Su eman, piztu, sutan jarri.
- nonbaiten sute erraldoiren bat irazeki / izan balitz bezala da — «Sute bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: piztu, su eman, sutu · Erregistroa: jasoa/zaharkitua · Antonimoak: itzali.
IRETSI
Janaria edo edaria zintzurretik behera bota; (hed.) zerbait osorik kontsumitu edo onartu, kritikatu gabe.
- Nire alde sei soka besterik ez: / galdetzeko haina kemen / Gure kontra dena irensten duen inertzia geza — «Dortoken mendean»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: irentsi (aldaera), trago egin, hustu · Esamoldeak: iretsi gaitza = onartu gaitza, "ezin iretsi".
IRRI
Aurpegian irudikatzen den poz-keinua, irribarrea; barre arina.
- Zaldi Eroaren tirak atera dit / eguneko lehen irria — «Etxe bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: irribarre, barre · Esamoldeak: irri egin, irriz lehertu, irrigarri.
IRTENBIDE
Egoera zail batetik ateratzeko bidea; konponbidea.
- irtenbide bat bada / izan daiteke hemen — «Teoria bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: konponbide, atera-bide, soluzio · Osaera: irten (atera) + -bide.
ISILTASUN
Isilik egotea; hotsik eza, baretasuna.
- isiltasunaren bagoian / idazten / tren batean nago — «Tren bat»
Kategoria: izena · Antonimoak: zarata, hotsa, oihu · Osaera: isil + -tasun.
ISLATU
Argia, irudia edo soinua azalera batean itzularazi; (hed.) zerbait erakutsi edo adierazi.
- ezereza mila moduz islatzen da, entzun — «Kolore bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: errainu egin, itzuli (argia), adierazi (hed.) · Lotutakoak: ispilu, isla.
ITSULAPIKO
Diru-eraztun txikiak gordetzeko ontzi itxia, lapur-itxurako pertsonai edo txerritxoa irudikatzen duena; (hed.) gordetako ondasunen iturria.
- itsulapikoa hustu zutenek bahitu medioetan / larri dabiltzanei behar dutena esanez: / horra errudunak! — «Zuri»
Kategoria: izena · Osaera: itsu (itsua, ikusten ez duena — itsu-itsuan gordeta) + lapiko (eltzea) → "itsuko eltzea, ezin ikusi den ontzia" · Sinonimoak: alkantzia, txerritxo.
ITOMEN
Itotzearen ekintza edo egoera; arnasarik ezin hartu izana, fisikoki edo sentimenduki.
- behingoz jabetu zaitezte / benetako egoeraz / berezko kultura duen / herri baten itomena — «Itxaropena agortzen»
Kategoria: izena · Sinonimoak: itzalmen, itoaldi, asfixia · Osaera: ito (arnasa galarazi) + -men (ahalmena edo ekintza-egoera adierazten duen atzizkia).
ITSATSI
Bi gauza elkarri lotu kola, kola-paper edo presio bidez; (hed.) zerbaiti tinko atxiki edo kateatu.
- beroki heze baten antzera / azalera temati itsasten — «Bigarren itzala»
- distortsioari itsatsita / barneko galderei entzungor egiteko — «Poligrafo bakarra»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: atxiki, lotu, kolatu · Antonimoak: askatu, bereizi · Lotutakoak: itsaskor = itsasten dena.
ITSUAREN ESKUAREN PAREKO
Norbait edo zerbait ezinbestekoa, beti laguntzeko prest dagoena —itsu batek bere eskuaz duen mendekotasun eta konfiantza adierazten du.
- itsuaren eskuaren pareko izan — «Maitasun bat»
Kategoria: esamoldea · Antzekoak: bigarren begia izan, makulu izan · Oharra: pareko = bezalakoa, parekidea (ik. pareko, p.md).
ITXURALDATU
Itxura aldatu, beste forma batera bihurtu; (hed.) jatorrizko esanahia edo izaera aldatuz erabili.
- ta hitz asko ikusi dut zentzua galtzen / ta hitz asko ikusi dut itxuraldatzen — «Achtung!!»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: desitxuratu, eraldatu, mozorrotu · Osaera: itxura (kanpoko forma) + aldatu → "itxuraz aldatu".
ITZAL
1. Argia gorputz batek galarazten duen iluna; gerizpea, freskura.
2. (Hed.) Norbaitek duen begirune-indarra, prestigioa, eragina.
- Abesti baten izenburuan: «Bigarren itzala» — Denbora da poligrafo bakarra (2014)
Kategoria: izena · Sinonimoak: gerizpe, itzalpe (1); ospe, eragin, begirune (2) · Lotutakoak: itzali (aditza), itzaltsu = itzal handikoa.
ITZEL
1. Ikaragarri handia edo sendoa, harrigarria.
2. (adb.) Oso ondo, ezin hobeto.
- itzel / bi igel ergel — «Alegia» (esklamazio gisa)
Kategoria: izenondoa/adberbioa · Sinonimoak: ikaragarri, izugarri, eskerga, sekulako · Erregistroa: ahozkoa eta indartsua; literaturan ere bai.
ITZALI
1. Sua, argia edo aparatua amatatu.
- eguzkiak itzali ditu gainerako argiak — «Janela bat»
- sugar hau guztiz inoiz itzal ez dadin — «Etxe bat»
2. Soinua, oroitzapena edo bizia desagertu, ahuldu.
Kategoria: aditza · Sinonimoak: amatatu, itzaldu · Antonimoak: piztu, irazeki.
IZURRI
Gaixotasun kutsakor handia, jende askorengana azkar zabaltzen dena; (hed.) zabaltzen den okerra edo ohitura kaltegarria.
- hala zabaltzen da izurri berri hau: irribarre batez / kanpokoa mespretxatzen aurrerakoi trajea kendu gabe — «Zuri»
- isolamendua izango da boladan jarriko duten / izurritea eta hori bera estaltzen asmatzea — «Spoiler!»
Kategoria: izena · Sinonimoak: epidemia, pandemia, oinaze-zaparrada · Lotutakoak: izurrite = izurri-aldia; izurritu = izurriz kutsatu · Erregistroa: jasoa.
IZKRIBU
Idatzia, eskuz idatzitako testua; bereziki, eskuizkribu zaharra edo paretetan etab. utzitako idazkia. Hitz jasoa.
- jakin nahi nuke nork betetzen duen orain / nik utzitako zelda / ea entelegatzen duen hormako izkribu tipia: / "eroria burrukara" — «Aspaldian utzitako zelda»
Kategoria: izena · Sinonimoak: idazkun, eskuizkribu · Erregistroa: jasoa/literarioa (latin/erromantzeko scribere-tik).
IZOZMENDI
Itsasoan flotatzen duen izotz-masa erraldoia; iceberg-a.
- izozmendi bat bularrean / Titanic-en orkestra hartan — «Besterik ez»
Kategoria: izena · Osaera: izotz (hielo) + mendi → "izotzezko mendia". (Hed.) bihotz hoztua, sentimendu izoztua.