J
JABE
Norbait edo zerbait beretzat duen pertsona; nagusi, ardura duena.
- Ta txakur denek izan ohi dute / bere jabearen itxura — «Irailak 10»
Kategoria: izena · Sinonimoak: nagusi, ugazaba · Antonimoak: mendeko, morroia · Lotutakoak: jabetu = bereganatu, konturatu; jabetza = norbaiten esku egotearen egoera.
JABETU
1. Zerbaiten jabe egin; norberarena bihurtu.
2. Konturatu, ohartu; ezagutza-mailara iritsi.
- behingoz jabetu zaitezte / benetako egoeraz — «Itxaropena agortzen»
- eta amorrua berriz / jabetzen da nitaz — «Lotsarik gabe»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: jabego hartu (1); konturatu, ohartu (2) · Osaera: jabe (jabea, nagusia) + -tu · Lotutakoak: jabetza = jabe izatea.
JAIO
Munduratu, sortu; ama baten gandik kanporantz etorri (animaliak, gizakiak); zerbait sortu edo agertu hasi.
- Diskoaren eta abesti baten izenburua: «Jaio.Musika.Hil» — Jaio.Musika.Hil (2005)
- honetarako jaio nintzen / ta honengatik hilko naiz — «Jaio.Musika.Hil»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: sortu, munduratu · Antonimoak: hil · Lotutakoak: jaiotza, jaiotegun, jaioterri.
JAKINMIN
Zerbait jakiteko, ezagutzeko gogo bizia; mundua eta gertaerak ulertu nahia.
- galdera dator nire burura / zer ote bestaldean / ezin ase jakinmina / jauzia eman arte — «Non bestela»
Kategoria: izena · Sinonimoak: kuriositate, jakingura · Osaera: jakin + min (gogo bizia, beharra adierazteko atzizki-funtzioan: etxe-min, herri-min, gose-min) → "jakiteko mina, gogo handia".
JANELA
Leihoa. Euskarazko hitz arrunta leiho da; janela (gaztelaniaz/portugesez/galegoz janela/ventana) hemen baliabide poetiko gisa darabil, abestiaren izenburua bera dela.
- janela ireki bat zugana / behar nauzunean naramana / barneranzko janela txiki bat — «Janela bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak (euskara batuan): leiho · Oharra: disko berean leiho hitza ere ageri da («Etxe bat»: eman dizkit egunonak gure leihotik); kontrastea nahita egina dirudi.
JANTZI
1. (aditza) Arropa soinean ipini.
- ederrak dira kaleak / jendearen jantzitan — «Teoria bat»
2. (izena) Arropa, soinekoa.
Kategoria: aditza/izena · Sinonimoak: beztitu, soinean hartu (1); arropa, soineko, beztimenda (2) · Antonimoak: erantzi, biluzi (1) · Oharra: letretako jantzitan = jantzietan (mugagabe/inesibo poetikoa).
JAUNARTZE
Kristau-fedean, lehen aldiz Eukaristia hartzeko ekitaldia, ohikoki 7-10 urte arteko haurrek egiten dutena; (hed.) gizarte- eta familia-errituzko ekitaldia.
- lehenengo jaunartzea egin nuenetik / eskola atzean utzi nuen aspalditik — «Nortasuna eraikitzen»
Kategoria: izena · Sinonimoak: komunio, lehen-jaunartze · Osaera: jaun (Jainkoa, eukaristiazko ostia) + hartze (hartzearen ekintza) → "Jauna hartzea".
JAUSI
Erori, beherantz joan ezustean. Mendebaldeko eta bizkaierako aldaera (cf. erori batuan).
- orekak ez du balio lurrean zaudenean / orekak ez du balio aspaldi jausi zarenean — «Oreka»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: erori, bota, jausi · Antonimoak: zutik egon, igo · Erregistroa: mendebaldekoa eta ohikoa Berri Txarraken letretan (Lekunberri-Iparraldea baino areago).
JELOSKOR
Bekaitzez betea, beste batek duenagatik kezkatua; norbaitenganako maitasunean parteliariarekin lehiatzen dena.
- gela txikiegi, ohea handiegi / kanpoan mundua jeloskor nire zai — «Kanta goibelak»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: bekaiztsu, ondokori, inbidiatsu · Erregistroa: mailegua (gaztelaniatik celoso, frantsesetik jaloux) · Osaera: jelos (mailegua) + -kor (joera adierazten duen euskal atzizkia) → "jelos egoteko joera duena".
JENDARTE
Gizartea, jendearen artekoa; pertsonen multzoa eta haien arteko harremanen sarea.
- ez zara jendartean bizi eta / zertan ari zara / gogoratu nahi ez ditugunen / uzkia miazkatzen? — «Stereo»
Kategoria: izena · Sinonimoak: gizarte, herri-saila · Osaera: jende + arte → "jendearen artean dagoena".
JARDUN
Zerbaitetan ari izan; lanean, hizketan edo eginkizun batean ibili.
- (ik. dihardu, d.md): nirekin dihardu, nirekin dihardu — «Besterik ez»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: ari izan, aritu, ibili · Oharra: forma trinkoak ohikoak: nihardun, hihardun, zihardun…; izen gisa ere bai: jardun luzea.