A
ABSURDO
Zentzurik gabea; logikari edo zentzu komunari kontra dagoena, ulertezina edo barregarria izateraino.
- Ikara ematen du absurdo hutsetik / hain gertu egoteak (ez esan ezetz) — «Gure dekadentziaren onenean»
Kategoria: izenondoa/izena · Sinonimoak: zentzugabe, irrazional · Antonimoak: logiko, zentzudun · Erregistroa: mailegua (latin/gaztelaniatik absurdum).
ABURU
Iritzia, ustea; norbaiten ikuspegia gai bati buruz. Hitz jasoa.
- zein da zure helburua? / zein aburua? — «Jaio.Musika.Hil»
Kategoria: izena · Sinonimoak: iritzi, uste, irizpide · Erregistroa: jasoa.
ADATS
Buruko ile luzea, batez ere emakumearena. Hitz literarioa eta jasoa.
- zilar emari adatsa / nork orraztu ez daukazun arren — «Zimelkor»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ile (luze), kima, mototsa · Erregistroa: jasoa/literarioa · Esamoldeak: adats hori = ile hori; adats-ile.
ADAXKA
Adar txikia, kimu mehea.
- adaxkak betiko kutxan gorde dizkit — «Etxe bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: kimu, abartxo · Osaera: adar + -xka (txikigarria) → adatxka > adaxka.
ADIERAZPEN
Sentimendu, ideia edo asmoa hitzez edo keinuz kanporatzea; agertzeko ekintza.
- Egonezin puta honen kontra / Adierazpen librearen alde / Gure arimak hustu ta zuenak bete — «Jaio.Musika.Hil»
Kategoria: izena · Sinonimoak: azalpen, agerpen · Osaera: adierazi (esan, agertu) + -pen (ekintza-atzizkia) · Esamoldeak: adierazpen-askatasuna = nahi dena esateko eskubidea (giza eskubide oinarrizkoa).
ADISKIDE
Lagun mina; konfiantzazko laguna. Adiskide hitzak lagun baino kutsu jaso eta hurbilekoagoa du.
- eta ez da gauza bera / nire adiskide — «Teoria bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: lagun, kide · Erregistroa: jasoa.
ADIMEN
Pentsatzeko, ulertzeko eta erabakitzeko ahalmena; burua, gogamena.
- ikasten / nire adimena zabaltzen — «Ikasten»
- itxi begiak, ireki adimena — «Minutu bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: burua, gogamena, ulermen · Osaera: adi(tu) (entzun, ulertu) + -men (ahalmena adierazten duen atzizkia: jakimen, ikusmen).
ADOSTU
Alderdi batek edo gehiagok puntu batera iritsi, akordioz erabaki; bat etorri.
- Atzera goazela aurrera ez bagoaz / helmugarik adostu gabe — «Gure dekadentziaren onenean»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: ados jarri, akordatu, hitzartu · Antonimoak: desadostu · Osaera: ados (akordioan) + -tu · Lotutakoak: adostasun = akordioa.
AGINTARI
Aginpidea duen pertsona; agindu eta zuzentzen duena (politikoa, militarra, etxekoa).
- ebidenteegia zure egia agian, / agintari nagia — «Ebidenteegia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: buruzagi, gobernari, nagusi · Osaera: agin(du) (manatu) + -tari (egilea adierazten duen atzizkia, idazle/idatzari ereduarena).
AGORTU
1. Likido bat azkeneraino atera, hustu (iturria, errekak); biltegi bat bukatu arte erabili.
2. (Hed.) Indarrak, ideiak edo itxaropena bukatzeraino erabili; nekatu.
- Abesti baten izenburuan: «Itxaropena agortzen» — Berri Txarrak (t/g) (1997)
- ez aurrera ez atzera / legediaren antzera / itxaropena agortzen — «Itxaropena agortzen»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: hustu, akabatu, akitu, bukatu · Lotutakoak: agor = lehor, isuririk gabea; agortezin = inoiz agortzen ez dena.
AHALKE
Lotsa, herabea; begi-bistan agertzeak edo egiteak sortzen duen ezerosotasuna. Iparraldeko hitza, jasoa.
- ahalkeran gehiegitan hitz egiten duen / herrikoa nauzue eta min ematen du — «Dortoken mendean»
Kategoria: izena · Sinonimoak: lotsa, herabe, ahalkura · Aditza: ahalkatu = lotsatu · Antonimoak: lotsabakotasun, ausardia · Erregistroa: jasoa, iparraldekoa.
AHANZTURA
Ahaztea, oroimenetik galtzea; oroitzen ez denaren egoera. Hitz jasoa.
Kategoria: izena · Sinonimoak: ahanzte, ahanztea, ahanzkortasun · Osaera: ahaztu (oroitzapena galdu) + -tura (egoera-atzizki jasoa, natura, kreatura bezala) · Erregistroa: jasoa/literarioa · Antonimoak: oroitzapen, oroimen.
AHOBERO
Hizketaldietan ozenki eta neurri gabe aritzen den pertsona, sarri zentzu gutxikoa; bere ahoa beti zabalik dabilena.
- Zarata egiten du argumentu gabe / Geratu ohi den ahoberoak — «Onak eta txarrak»
Kategoria: izena/izenondoa · Sinonimoak: berritsu, kankaila, ahopiztu · Antonimoak: isil, neurtu · Osaera: aho + bero (gehiegi mintzo dena bero ageri delako) → "aho beroa, neurri gabe mintzo dena".
AIERU
Susmoa, igarpena, zantzu hutsezko ondorioa; froga osorik gabeko irudipena.
- denbora da poligrafo bakarra / beste dena aieru — «Poligrafo bakarra»
Kategoria: izena · Sinonimoak: susmo, igerkune, zantzu, ustegune · Erregistroa: jasoa · Aditza: aieru egin = susmo izan, igarri.
AINGURA
Ontzia leku batean finkatzeko itsasora botatzen den burdinazko tresna; (hed.) eusten edo lotzen duen zerbait.
- Abesti baten izenburuan: «Lemak, aingurak» — Denbora da poligrafo bakarra (2014)
- gure beldurren lema astuna hartu / eta lotsaren aingura hondoratu — «Lemak, aingurak»
Kategoria: izena · Erregistroa: mailegua (latin ancora) · Esamoldeak: aingura bota = ainguratu; aingura altxatu/jaso = abiatu.
AITORTU
1. Egia esan, ezkutuan zegoena agerian jarri; norberaren errua edo sentimendua zintzoki onartu.
- aitortu: buruarekin txortan / zakilarekin pentsatzen — «Bigarren eskuko amets»
- "irakurtzea da bestela idaztea" / paperak aitortzen dit — «Katedral bat»
2. Ofizialki norbaiten zerbait (eskubidea, balioa) onartu.
Kategoria: aditza · Sinonimoak: onartu, agertu, autortu (aldaera) · Lotutakoak: aitortza = aitortzea, konfesioa · Erregistroa: jasoa.
AIZTO
Mozteko tresna zorrotza, ahatxe eta heldulekudun; arma edo lanabesa.
- Zentzuak odolustutzeko aiztoa prest — «Jaio.Musika.Hil»
- Harro daudenak apaltzeko aiztoa prest — «Jaio.Musika.Hil»
Kategoria: izena · Sinonimoak: labana, daga (mailegua) · Esamoldeak: aiztoa prest = jokatzeko prest egotea (abestian irudi gogor gisa erabilia).
AITZAKIA
Egiazko arrazoia ezkutatzeko erabiltzen den arrazoi-itxura; ihes-bide gisako justifikazio merkea.
- Bi mila eta bat, Irailaren hamar / lupuek Aitzakia / ez zuten eguna — «Irailak 10»
Kategoria: izena · Sinonimoak: estakuru, justifikazio · Aldaerak: atxakia (ahozko aldaera) · Esamoldeak: aitzakia bilatu = arrazoia asmatu; aitzakiarik gabe = inolako justifikaziorik gabe.
AITZULO
Harkaitzean naturak edo gizakiak egindako zuloa; harpea, leizea.
- pozik nire aitzuloan — «Poligrafo bakarra»
Kategoria: izena · Sinonimoak: harpe, leize, koba · Osaera: aitz (harkaitza) + zulo → aitz-zulo > aitzulo.
ALBISTEGI
Berriak ematen dituen telebistako edo irratiko emanaldia; berri-saio bat.
- Albistegien izenburuak guri buruz izan ohi dira / baina oraindik inork ez digu sekula ezer galdetu — «Izena, izana, ezina»
Kategoria: izena · Sinonimoak: berri-saio, informatibo · Osaera: albiste (berria; albistari = berriemailea) + -tegi (lekua, biltegi, eskolategi) → "albisteen lekua".
ALBO-KALTE
Helburu zuzena ez izanik ere, ekintza baten ondorioz sortzen den kaltea; bereziki gerra eta zapalkuntzan zibilen kontra eragiten dena.
- Abesti baten izenburua: «Albo-kalteak» — Haria (2011)
- Hauek dira, izan, hauek dira finean… albo-kalteak — «Albo-kalteak»
- gu izatearen albo-kalteak / ez izatearen ajeak — «Albo-kalteak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ondoriozko kalte · Osaera: albo (alde, ondokoa) + kalte (galera, mina) → "alboko kaltea" (zuzenean bilatu gabea) · Erregistroa: mailegu-kalkoa (ingelesetik collateral damage).
ALDARRI
Ozenki egindako oihua edo aldarrikapena; aspaldidanik defendatzen den ideia indartsuki esana.
- Etxepare zenaren aldarri berbera / dakargu egunera / bost mende atzera — «Folklore»
Kategoria: izena · Sinonimoak: oihu, deiadar, aldarrikapen, mezu · Aditza: aldarrikatu = ozenki adierazi · Erregistroa: jasoa.
ALDENDU
Toki batetik urrutiratu, hurbiletik alde batera mugitu; (hed.) norbaitengandik edo zerbaitetik sentimenduki banandu.
- eta aldendu nahi genuen horrexetatik / uste baino gertuago gaude jadanik — «Etorkizuna ginenean»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: urrundu, urrutiratu, baztertu · Antonimoak: hurbildu, gerturatu · Osaera: alde (norabidea, ondoa) + -ndu → "alde batera joan".
ALDIRI
Hiriaren ertzeko bizilekua, hiri-erdigunetik aparte dagoen auzune zabala.
- nahiz hiperrak dauden orain / aldirietan zaindari — «Pintadek»
Kategoria: izena · Sinonimoak: auzo, ingurune, periferia · Antonimoak: erdigune · Osaera: aldi (alde, ondokoa) + -iri (ingurua adierazten duen atzizki zaharra) → "alboan, kanpoan dagoena" · Erregistroa: jasoa.
ALEGIA
1. Irakaspena duen ipuin laburra, sarri animaliak protagonista (La Fontaineren, Esoporen alegiak).
2. (lokailua) Hau da, esan nahi baita.
- Abesti baten izenburua: «Alegia» — Denbora da poligrafo bakarra (2014)
- eskorpioia nauk / dena oskol eta ezten / alegia ezagutzen duk — «Alegia»
Kategoria: izena (1) / lokailua (2) · Sinonimoak: ipuin, fabula (1); hots, hau da (2) · Erregistroa: jasoa.
AMATATU
Sua, argia edo aparatua itzali. Erdialde eta mendebaldeko forma (cf. itzali batuan).
- kantu batek ireki dizu zauria / egunak amatatuz, hain da zeurea — «Gelaneuria»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: itzali, hil (sua), iraungi · Antonimoak: piztu, irazeki · Erregistroa: mendebaldekoa.
AMILDEGI
Lurraren bat-bateko jaitsiera bertikala, leize-zuloaren ahoa; (hed.) galbidearen ertza, hondamendi-puntua.
- ez pentsatu ziur nabilenik / amildegi honetan / beti hegian dantzari — «Jainko ateoa»
Kategoria: izena · Sinonimoak: leize, jauspide, prezipizio · Osaera: amil(du) (bat-batean erori) + -degi (toki-atzizkia).
ANKER
Bihotz gogorrekoa, gupidagabea; krudela, basatia.
- denboraren ankerra — «26 segundotan»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: krudel, basati, bihozgabe, gupidagabe · Antonimoak: errukitsu, samur, eztia · Lotutakoak: ankerkeria = krudelkeria.
ANIZTASUN
Askotarikoa izatearen ezaugarria; gauza, jende edo ikuspegi mota desberdinak elkarrekin egotea.
- jendea da euren arazoa / aniztasuna minbizia — «Onak eta txarrak» (ironia: arrazistaren ahotik)
Kategoria: izena · Sinonimoak: dibertsitate, askotarikotasun · Antonimoak: uniformetasun, monolitikotasun · Osaera: anitz (asko, askotariko) + -tasun (abstraktua).
ANTZU
1. Emakortasunik gabea, umerik egiten ez duena (animalia, lurra).
2. (Hed.) emaitzarik gabea, ezer ekoizten ez duena.
- Geroa eta iragana ezabatuak izan dira / oraina luze eta antzua, / mutu itsua geure aurrean — «Denak ez du balio»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: agor, lehor (zentzu honetan), emangaitz · Antonimoak: emankor, oparo · Erregistroa: jasoa.
ARDAILA
Iskanbila, zalaparta; jendetza zaratatsuaren marmar etengabea.
- entzuten uzten ez digutenen ardailaz — «Helduleku guztiak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: iskanbila, zalaparta, marmar, burrunba · Antonimoak: isiltasun, baretasun.
ARDAZTU
Zerbaiten inguruan ardatz gisa eratu edo egituratu; ardatz batean kokatu.
- eta sinesmen horretan / ardazten da gure mundua — «Teoria bat»
Kategoria: aditza · Osaera: ardatz (ardatz, eje) + -tu aditz-atzizkia. Letretan ardazten (orainaldiko forma) ageri da.
ARDI
Behi eta ahuntzaren erako abere etxekoa, ileagatik eta esneagatik hazia; sinboloa: jarraitzaile burugabea edo bekatari babesgabea.
- Ardi txuria sentitzen garelako artalde beltzean / Ardi beltza sentitzen garen moduan, artalde txurian — «Jaio.Musika.Hil»
Kategoria: izena · Lotutakoak: artzain = ardiak zaintzen dituena; artalde = ardi-multzoa; arkume = ardi gaztea · Esamoldeak: ardi beltz = besteen artean ezberdina dena, gehienetan gaitzespenez.
ARINDU
1. Pisua, mina edo larritasuna gutxitu; leundu.
- zure mina arindu nahi nuke halako egunetan — «Janela bat»
2. Arin bihurtu, azkartu.
Kategoria: aditza · Sinonimoak: leundu, baretu, gozatu · Osaera: arin + -du.
ARINKERIA
Gauzak serio hartu gabe egitea; sakontasunik gabeko jokabidea, axalkeria.
- Arinkeriaz patrikak beteta / bizi zareten betipoz horiek / laster da zuen egunen hileta — «Lepokoak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: axalkeria, frikoltasun · Antonimoak: seriotasun, gogoeta · Osaera: arin (pisu gutxikoa; figuratiboki, sakontasun gabea) + -keria (jokabide gaitzeslea adierazten duen atzizkia: txikikeria, alferkeria).
ARKAIKO
Oso zaharra, antzinakoa; jatorrizkoa eta urruna.
- berrituz nigan lilura arkaiko bat — «Lilura bat»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: antzinako, aspaldiko · Erregistroa: mailegua/jasoa.
ARNASA
Birikek hartu eta botatzen duten airea; hatsa. Zentzu zabalean, bizi-indarra.
- zure arnasa zaintzeko — «Janela bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: hats · Esamoldeak: arnasa hartu (hartu aire), arnasa eman, arnasestuka.
ARRAKALA
Pareta edo gainazal batean sortzen den arraildura estua eta luzea; (hed.) sistema edo egoera trinko batean ageri den huts edo aukera.
- Bart arrakala estu fin bat topatu nizun / non eta egunerokoa deritzan / horma lodi garai hortan — «Non bestela»
Kategoria: izena · Sinonimoak: arraildura, pitzadura, zirrikitu · Erregistroa: jasoa/literarioa.
ARRAUN EGIN
Txalupa arraunez bultzatu eta aurrera eraman.
- arraun egiteko elkartu beharko gara laster — «Toki bat»
Kategoria: aditz-lokuzioa · Osaera: arraun (remo) + egin. Hemen irudi gisa: indarrak batuz aurrera egin.
ARRAZAKERIA
Arrazaren arabera norbait gutxiestea edo gaitzestea; arraza-irizpideen gaineko mespretxua.
- zein azkar ikasi dugun arrazakeria zuritzen / domaia da — «Zuri»
Kategoria: izena · Sinonimoak: xenofobia (antzeko) · Osaera: arraza + -keria (jokabide gaitzesgarri-atzizkia: zekenkeria, gezurkeria) → "arraza-jokabide txarra".
ARREN
1. (lokuzioa) Eskari edo otoitzezko hitz baten aurretik: "mesedez, otoi".
2. (atzizki gisa) "Nahiz eta, izan arren" — kontzesibo-egitura.
- Abesti baten izenburua: «Arren, Darwish» — Payola (2009)
- Arren Darwish, hitz ederren bat / arren Darwish… — «Arren, Darwish»
Kategoria: lokailua/eskari-partikula · Sinonimoak: otoi, mesedez · Erregistroa: jasoa; aldaera berekoa hizkera erlijiozkoan.
ARTALDE
Ardi-multzoa, batera bizi eta ibili ohi diren ardiak; (hed.) jende-talde itsu, bere gisa pentsatu gabe jarraitzen duena.
- Ardi txuria sentitzen garelako artalde beltzean / Ardi beltza sentitzen garen moduan, artalde txurian — «Jaio.Musika.Hil»
Kategoria: izena · Osaera: ardi + talde → ardi-talde > artalde (asimilazio fonetikoz) → "ardien taldea" · Esamoldeak: artaldean ibili = besteek bezala jokatu, kritikarik gabe.
ARTAZI
Bi xafla muturreratuekin osatutako lanabesa, oihala, papera edo gisakoak mozteko; (hed.) zerbait ebaki edo mugatzeko tresna sinbolikoa.
- behin eta berriz inausi digute hitza / debekuaren artaziekin — «Izena, izana, ezina»
Kategoria: izena · Sinonimoak: guraize · Aldaerak: artazi(ak) erabili ohi da pluralez · Erregistroa: artazi gehiago entzun ohi da Bizkaian eta Iparraldean; guraize hegoaldean.
ASANBLADA
Erabaki kolektiboak hartzeko biltzen den pertsona-multzoa; bilkura formala edo informala.
- Abesti baten izenburua: «Iraultza txikien asanblada» — Jaio.Musika.Hil (2005)
- Hemen eta orain hasia da / Iraultza Txikien Asanblada — «Iraultza txikien asanblada»
Kategoria: izena · Sinonimoak: bilkura, batzar, herri-batzar · Erregistroa: mailegua (frantses/gaztelaniatik asamblea); euskal mugimendu sozialean ohiko hitza.
ASKI
Behar bezainbeste, nahikoa; ez gehiago beharrezkoa. Iparraldeko hitza, eta erregistro jasoan ohikoa hego-euskaran ere.
- batzutan asko ez omen da aski / denak eman duenak badaki / zergatik — «Zilarra»
Kategoria: adberbioa/izenondoa · Sinonimoak: nahikoa, hortx-hor-tx · Antonimoak: gutxi, eskas · Erregistroa: jasoa eta Iparraldekoa · Esamoldeak: aski da! = nahikoa da!
ATARI
1. Etxe baten sarrera, ate aurrea.
- irrelebantzia zaunka dabil gure atarian — «Toki bat»
2. (Hed.) Sarbidea, hasiera; web-atari.
Kategoria: izena · Sinonimoak: sarrera, sarbide.
ATERI
Euririk egiten ez duen eguraldia; euria eten ondoko egoera.
- zenbat da ateri dela — «Sute bat»
Kategoria: izena/izenondoa · Sinonimoak: eguraldi argi · Erregistroa: jasoa. Ateri da = ez du euririk egiten.
ATEO
Jainkorik ez dagoela sinesten duen pertsona; jainkogabea, sinesterik gabea.
- Abesti baten izenburua: «Jainko ateoa» — Payola (2009)
- Baina gehienez ere zure jainko ateoa naiz — «Jainko ateoa»
Kategoria: izenondoa/izena · Sinonimoak: jainkogabe, sinesgabe · Antonimoak: sinestun, fededun, teista · Erregistroa: mailegua (grezieratik a- "gabe" + theos "jainko") · Oharra: abestiaren irudia paradoxikoa, "jainko ateoa" oximoron-kutsuko esamoldea.
AUHEN
Mina edo atsekabea ozenki eta luzaki adieraztea; antxia, hilkanta. Hitz jasoa.
- David bakarra, mila Goliath / isiltasun zuria / odolustu arteko mina / leihoen auhena — «Arren, Darwish»
Kategoria: izena · Sinonimoak: intziri, dolu-oihu, auhendu (aditza) · Erregistroa: jasoa/literarioa · Aditza: auhendu = oinazea ozenki adierazi, deitoratu.
AURREKARI
Lehenagoko gertaera edo ekintza, lekuko izan dena edo zerbait iragartzeko balio duena; (zuzenbidean) iragandako delitu-jokabidea.
- Abesti baten izenburua: «Etorkizuneko aurrekari guztiak» — Payola (2009)
- etorkizuneko aurrekari guztiak / dauzkazu zurekin — «Etorkizuneko aurrekari guztiak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: aurretiko (gertakaria), iragan-marka · Osaera: aurre (aurrealdea, lehena) + -kari (zerbaitekin lotutakoa adierazten duen atzizkia: gertakari, hizkari) → "aurretik gertatu dena".
AUZOLOTSA
Auzoaren edo herriaren aurrean sentitzen den lotsa, gizarte-presioak eragindakoa.
- auzolotsaren zaflada / itzelezko amorrua — «Arren, Darwish»
Kategoria: izena · Osaera: auzo (bizilagunak, ingurukoa) + lotsa → "auzoaren aurreko lotsa". Kontzeptu kulturalki esanguratsua euskal gizartean: jendaurreko itxuraren beldurrak ekartzen duen mugatzea.
AXOLA
Norbaiti edo zerbaiti ematen zaion garrantzia; arreta- edo interes-mota.
- hil nintzen egunaz bai, / oroitzen naiz zure zai / baina jada ez zait axola, / berriz jaio naiz — «Hil nintzen eguna»
Kategoria: izena · Sinonimoak: arreta, ardura, kezka · Antonimoak: axolagabezia · Esamoldeak: axola izan = inporta izan (ez zait axola = "ez dit ardurarik ematen"); axolagabe = arretarik gabea.
AZALERATU
Azalera atera, agerian jarri; gainazalera igo.
- azaleratzen den ura — «Kolore bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: agertu, irten · Osaera: azal + -era + -tu.
AZANTZA
Soinu ahul eta sakabanatua, atzeko hots nahasia; marmara antzeko soinu ulertezina.
- azantza humano honen azpian / spam elkarrizketen soinua — «Haria»
Kategoria: izena · Sinonimoak: marmar, zarata-azpi, hots-azpi · Erregistroa: jasoa/literarioa (Iparraldeko erregistroan ohikoagoa).