O
ODOLUSTU
Odola galdu, odolez hustu; (hed.) zerbaiti azkeneraino dion guztia atera, suntsitu.
- zentzuak odolustutzeko aiztoa prest — «Jaio.Musika.Hil»
- David bakarra, mila Goliath / isiltasun zuria / odolustu arteko mina — «Arren, Darwish»
Kategoria: aditza · Osaera: odol (gorputzeko likido gorria) + hustu (barrukoa kanporatu) → "odolez hustu" · Sinonimoak: odol-galdu, hustu (irudiz).
OHARKABEAN
Konturatu gabe, jakitun izan gabe; ezarian ezarian.
- gure herriko historiaren / orrialde beltzenak / oharkabean idatzen — «Stereo»
Kategoria: adberbioa · Sinonimoak: konturatu gabe, ezarian, isilean · Antonimoak: jakinaren gainean, oharki · Osaera: ohar (oharra, jakitea) + kabe (gabe) + -ean → "oharrik gabe".
OIHU
Ahots ozenez egiten den hots indartsua; deiadarra, garrasia.
- Abesti baten izenburua: «Oihu» — Eskuak / Ukabilak (2001)
Kategoria: izena · Aditza: oihu egin = ozenki hots egin · Sinonimoak: deiadar, garrasi, buila · Antonimoak: isiltasun, xuxurla.
OINAZE
Min handi eta etengabea, batez ere barneko sentipenezkoa; samin gogor eta luzaroa.
- metafora bidez / idatzi nahiko nuke / zauri irekietako / herri honen oinazea — «Zauri irekietako herria»
- gurtzen ari diren jainkoetarik inork / ez gaituelako inolaz salbatuko / ulertezin zaien oinazetik — «Oihu»
Kategoria: izena · Sinonimoak: min, samin, atsekabe, oinazpide · Erregistroa: jasoa/literarioa.
OINARRIZKO
Funtsezkoa, oinarrian dagoena; ezinbestekoa, elementala.
- oinarrizko ezein eskubideren alde — «Toki bat»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: funtsezko, elemental, oinarri-oinarrizko · Osaera: oinarri + -zko.
OINUTSIK
Oinetakorik gabe, oinak agerian dituela.
- oinutsik ta kristal gainean / ibilarazi bazaituzte — «Alegia»
- harlauzen gainean oin-hutsetan saihesten — «Lemak, aingurak»
Kategoria: adberbioa · Osaera: oin + huts + -ik (egoera-atzizkia) → "oin hutsekin" · Aldaerak: oin-hutsetan, ortozik.
OKERTU
1. Bihurritu, makurtu; lerro zuzenetik atera.
- kantu bat egin dizut / gauzak okertzen diren unerako — «Tren bat»
2. (Hed.) Gaizki bideratu, kontuak txartzera jo.
Kategoria: aditza · Sinonimoak: bihurritu, makurtu (1); txartu, gaiztotu (2) · Antonimoak: zuzendu, konpondu · Lotutakoak: oker (akatsa; makurra).
OLATU
Itsasoko ur-uhina, haizeak edo mareak eragindako gora-behera.
- itsasoak olatuak dakarzki / orain bare, orain bortitz — «Sute bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: uhin, baga (itsas hizkeran) · Esamoldeak: olatu artean ibili, olatuak jo.
ORDAIN
1. Zerbaiten truke ematen edo jasotzen dena; truke, saria edo kalte-ordaina.
- zein da gutaz kantatzeko ordaina — «Maitasun bat»
2. Ordez datorrena, baliokidea.
Kategoria: izena · Sinonimoak: truke, sari, konpentsazio · Esamoldeak: ordainetan = trukean; ordaina eman; ezin ordaindu(zko).
OMENALDI
Norbaiti haren merituengatik begirunez egiten zaion ekitaldi publikoa.
- eta esango dute / betikoak garela, / eta omenaldian / jende gutxi geundela / ta bertan egotea / apologia dela — «Zauri irekietako herria»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ohorezko ekitaldi, gorespen-saio · Osaera: omen (norbaiten oroitzapenezko gorespena) + -aldi (gertaera-atzizkia) → "omen egiteko aldia".
ONDOKO
Alboko, hurbileko; bigarren mailako, ondotik datorrena. Kategoria zentzu desberdinetan: pertsona (auzokoa, lankidea) edo gauza (segidakoa, lotua).
- Beitu, zenbatu, gehitu / ondokoak baino mugikor txikiago bat / ondokoak baino titi handiagoak / ondokoak baino kotxe azkarrago bat — «Libre ©»
Kategoria: izenondoa/izena · Sinonimoak: alboko, hurkoa (pertsonentzat), bigarren (orden zentzuan) · Osaera: ondo (alboa, segida) + -ko (izenondo-eratzailea: etxeko, alboko, herriko) → "ondoan dagoena".
ONESPEN
Zerbait ontzat ematea, baietzaren oniritzia; bedeinkapen-itxurako adostasuna. Hitz jasoa.
- harri azpitan / onespen bila gabiltza denok — «Diamantea»
Kategoria: izena · Sinonimoak: oniritzi, baiezkoa, baimen, bedeinkapen · Antonimoak: gaitzespen, ukapen · Osaera: on etsi (ontzat hartu, jasoa) + -pen (ekintza-egoeraren atzizkia) · Erregistroa: jasoa.
ONGIETORRI
Iristen den norbait pozez agurtzeko esamoldea edo ekitaldia.
Kategoria: izena/interjekzioa · Sinonimoak: harrera, agur on · Antonimoak: agur, adio · Osaera: ongi (ondo) + etorri → "ongi etorri zarela".
ONGIZATE
Ondo egotearen egoera, gizarte- edo norbanako-mailako; (politikan) "ongizate-estatua" = oinarrizko zerbitzuak bermatzen dituen sistema.
- Behinola sunormalak etorri ziren / Manifestatzera / Onak eta txarrak seinalatuz / Ongizatearen izenean — «Onak eta txarrak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: zoriontasun, ondoegote · Osaera: ongi (ondo) + izate (izatearen egoera) → "ondo izatearen egoera".
ORBAIN
Zauri batek osatu ondoren larruazalean uzten duen marka; (hed.) bizipen mingarriaren oroitzapen sakona.
- antzeko zauriekin hemen gaude / orbain forma hartu duen irribarrez — «Isiltzen banaiz»
Kategoria: izena · Sinonimoak: zauri-marka, ezteinka · Aditza: orbaindu = orbain bihurtu, zauri-marka utzi · Erregistroa: jasoa.
ORBEL
Erori den hostoa; udazkenean zuhaitzetatik jausten den hosto lehortua.
- zerua ilun, zorua orbel, zu hain eder… — «Iraila»
Kategoria: izena · Sinonimoak: hosto-erori, hosto idor · Osaera: orri (hostoa) + bel (ilun, beltz) → udazkenaren irudia: ilun bilakatutako hostoa · Erregistroa: jasoa, literarioa.
OREKA
Indar edo zati guztiak elkarrekin neurrian egotea, alde baterantz erori gabe; egonkortasuna.
- Abesti baten izenburua: «Oreka» — Jaio.Musika.Hil (2005)
- orekak ez du balio lurrean zaudenean / orekak ez du balio aspaldi jausi zarenean — «Oreka»
Kategoria: izena · Aditza: orekatu = neurrian jarri · Antonimoa: desoreka · Lotutakoak: orekatsu = oreka handikoa.
ORTZI
Zerua, izarrak eta haizea biltzen dituen goiko eremua. Hitz jasoa eta zahar-zaharra (jainko paganoaren izenetik: Ortzi).
- ez ikusi ortzean hegats arraunka doan / basahate ubea — «Mundua begiratzeko leihoak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: zeru, ostarte (zeru goiko zatia) · Erregistroa: jasoa/literarioa eta arkaikoa · Lotutakoak: ortzadar (ostarkua), ostiral = ortzi-egun.
ORUBE
Eraikuntzarako prestatutako lur-saila, etxerik gabe dagoen lur soila.
- hamaikak eta hogeita bi eta ez dut arimarik ikusi / arduratuta jadanik orube batera iritsi — «Dardararen bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: lursail, eraikiezineko sail, terreno · Lotutakoak: orube-erregistro, orube hutsa.
OSTIKO
Hankarekin emandako kolpea, oinarekin jotzea.
- ostikoz bota digute atea / zein dira deitu gabe datozenak? — «Maravillas»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ostikada, oin-kolpe, ipur-jo · Aditza: ostikatu = ostikoz jo · Esamoldeak: ostikoa eman / ostikoz bota = oinaren indarrarekin bota.
OROJAKILE
Den-dena dakiela uste duena; jakintsu-itxurako harroputza, gauza guztiez aritzen dena.
- aholkuak ematen disfrutatzen dutenen / gero eta antz handiagoa hartzen zoaz / beste orojakile sinple bat — «Orain norbait zara»
Kategoria: izena · Osaera: oro (guztia) + jakin + -le (egilea) → "guztia dakiena" · Sinonimoak: dena-dakila, jakintsu-puzgarri · Erregistroa: ironikoa.
OSKOL
Animalia batzuek inguruan duten estalki gogorra (krustazeoak, oskoldun intsektuak); fruituen edo arrautzen azal sendoa.
- eskorpioia nauk / dena oskol eta ezten — «Alegia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: maskor, azal gogor, kapazete · Lotutakoak: oskoldun = oskola duena (anim.); (hed.) gogorra kanpotik, bigun barrutik.
OSPEL
1. Eguzkirik jotzen ez duen lekua, itzaltsu eta hotza; (izenondo gisa) iluna, goibela.
- jakina da ezjakintasuna dela toki ospela — «Tren bat»
2. (izena) Hotzak azalean egiten duen narriadura, ospela.
Kategoria: izena/izenondoa · Sinonimoak: itzalpe, leku ilun, goibel (1) · Antonimoak: eguzkitsu, argitsu · Erregistroa: jasoa.
OTOITZ
Jainkoari edo izaki gorenari zuzendutako eskaria edo gorespena; errezoa.
- otoitzak ere sailka daitezke — «Kolore bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: errezo, orazio, erregu · Aditza: otoitz egin = errezatu.