G
GAILUR
Mendiaren punturik garaiena; tontorra. (Hed.) Zerbaiten gorenaldia.
- agian bada zerbait / mendi gailurrez pixka bat harago — «Tren bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: tontor, gain, erpin · Esamoldeak: gailurra jo = gorenera iritsi.
GAIZTAGIN
Gaiztakeria egiten duena; legez kontra jokatzen duen pertsona.
- Lantokira busez joan atautean itzultzeko beldurrak / prentsa ona duten gaiztaginez beterik daude kaleak — «Paperezkoa»
Kategoria: izena · Sinonimoak: kriminal, gaizkile, lapur · Antonimoak: zintzo · Osaera: gaizki (gaizki egin) + egin + -(g)in (egilea-atzizki zaharra: idazkin/idazle) → "gaizki egiten duena, gaizkilea".
GALBIDE
Hondamen-bidea, galera dakarren norabidea.
- gertu da eguna / non herri honek ahaztuko dituen / bere izena ta helbidea / eta akats likorez hordi / nekez aurkituko dugu etxerako bidea / galbidea — «Ez dut nahi»
Kategoria: izena · Sinonimoak: hondamen-bide, kondena-bide · Antonimoak: salbamendu, irtenbide · Osaera: gal(du) (galdu, hondatu) + bide → "galtzeko bidea".
GALDEGIN
Galdetu, galdera bat egin; eske egin. Hitz jasoa eta literarioa.
- liburu bat idazteko zuen ideiaz ez zuen inork / sekula ezer ere jakin, sekula ezer ere galdegin — «Iritsi»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: galdetu, eskatu · Osaera: galde (galdera) + egin → "galdera egin" · Erregistroa: jasoa/literarioa.
GARAIKUR
Lehiaketa edo guda batean garaileari ematen zaion saria (kopa, domina, monumentu txikia).
- hortxe egongo da garaikur tristea / nostalgiak erasatean — «Xake-mate kultural bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: trofeo, sari · Osaera: garai- (irabazi, gailendu) + -kur (atzizki zaharra: cf. otarkur, behikur; gaur euskal hitz-eraketako ekarpen jaso bat).
GAREZUR
Buruko hezurra; burmuinari babesa ematen dion hezur-konjuntua.
- esan zenbat garezur kabitzen den bi kontinenteren / artean zerbaitek eztanda egin gabe — «Zuri»
- bil hezurrak ta garezurrak — «Hozkia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: burhezur, kasko-hezur · Osaera: gara/garai (goia) + hezur → "goiko hezurra"; aldaera batuetan burezur.
GARUN
Buruko organoa, pentsamenduaren eta sentimenen oinarria; (hed.) jakintza, pentsatzeko gaitasuna.
- Hasteko, garunen greba luze honetan / eskirolak izango gara / isildutako hitz zerrendarekin sortuaz kantak — «Iraultza txikien asanblada»
Kategoria: izena · Sinonimoak: burmuin, adimen (hed.) · Lotutakoak: garun-eraso = burmuineko bat-bateko gaitza · Esamoldeak: garun-fuga (mailegua) = aditu-jendearen ihesa.
GATIBU
Atzemana, kartzelan edo kateetan dagoena; (hed.) zerbaiti edo norbaiti morrontzaz lotua.
- epe laburren gatibu / normaltasuna dei lagunen interesei — «Hozkia»
Kategoria: izena/izenondoa · Sinonimoak: preso, atxilo, esklabo (hed.) · Antonimoak: aske, libre · Lotutakoak: gatibutza = gatibu izatea.
GAZTERIA
Gazte taldea, gazte multzoa; herri edo garai bateko gazte guztien multzoa.
- gertuegi eguna / ezen tekno musikak / soilik mugiaraziko duen gazteria — «Ez dut nahi»
- gazteria zapaltzea / ideiak debekatzea — «Itxaropena agortzen»
Kategoria: izena · Sinonimoak: gazte-jendea, gazte-multzoa · Antonimoak: zaharreria · Osaera: gazte + -eria (multzoa adierazten duen atzizkia: jendetza, abereria).
GAZTAINONDO
Gaztainak ematen dituen zuhaitza.
- gaztainondoa kimatzen jarri aurretik — «Etxe bat»
Kategoria: izena · Osaera: gaztaina (castaña) + ondo (zuhaitza adierazten duen atzizkia: sagarrondo, intxaurrondo, pikondo).
GELANEURIA
Logelaren barruan sentitzen den euri-itxurako tristura; barneko nahigabea, kanpoko eguraldiari ostua bezala. Hitz-eraketako sortze poetikoa (neologismo lirikoa).
- Abesti baten izenburua: «Gelaneuria» — Jaio.Musika.Hil (2005)
- kantu batek ireki dizu zauria / egunak amatatuz, hain da zeurea / gelaneuria — «Gelaneuria»
Kategoria: izena · Osaera: gela (logela) + euri (lurrera erortzen den ura) → "logelako euria", hots, kanporantz ateratzen ez den nahigabe-zaparrada · Erregistroa: literario sortzailea (Gorka Urbizuren irudi-marketa).
GIDALIBURU
Bide bat erakusten edo zerbait nola egin azaltzen duen liburua; eskuliburua.
- ez daukazu ezer / naufrago izateko gidaliburu on bat / ederretan eder — «Zaldi zauritua»
Kategoria: izena · Sinonimoak: eskuliburu, manual · Osaera: gida (gidatu, norabidea erakutsi) + liburu → "gidatzeko liburua".
GEHIENGO
Talde bateko zatirik handiena; erdia baino gehiago.
- gehiengoak beste nonbaiten egon nahiko luke orain — «Tren bat»
Kategoria: izena · Antonimoak: gutxiengo · Osaera: gehien (superlatiboa) + -go → "gehien direnak".
GERIZPE
Itzala, eguzkitik babesten den lekua; (hed.) norbaiten babesa edo zaintzapean dagoen egoera.
- gazteak "giza" katalogazio horretik kanpo / tratatzen dituen gobernuaren gerizpean — «Izebergaren punta»
Kategoria: izena · Sinonimoak: itzal, itzalpe, babespe · Osaera: geriza (itzala, babesa) + -pe (azpian) → "itzalaren azpian".
GERRILLA
Tropa erregularraren kontra borrokatzen duen talde txiki eta mugikorra; ezarritako boterearen aurkako borroka mota.
- Troiako zaldi bildumarekin / bete ditugu gure kortak / gure lorpenen kontra altxatzera / kondenaturiko gerrilla gara — «Guda»
Kategoria: izena · Sinonimoak: matxinada-talde · Erregistroa: mailegua (gaztelaniatik guerrilla, jatorriz guerra-ren txikigarria → "gerra txikia") · Oharra: XIX–XX mendeko mugimendu armatuei buruz erabilia.
GEZUR
Egia ez den esana; faltsukeria.
- bitartean xamanak dio dena gezurra dela — «Tren bat»
Kategoria: izena · Antonimoak: egia · Esamoldeak: gezurretan ari, gezur galanta, gezurra bezain… (handia).
GOIBEL
1. (Eguraldi/zerua.) Ilun, hodeitsu, eguzkirik gabea.
2. (Pertsona/giroa.) Triste, nostalgiko, alaitasunik gabea.
- Abesti baten izenburuan: «Kanta goibelak» — Libre © (2003)
- Kanta goibelak ditugu maite / ez galdetu arrazoia — «Kanta goibelak»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: ilun, triste, malenkoniatsu, hodeitsu · Antonimoak: alai, argitsu, garbi · Osaera: goi (zerua, gainera) + bel (beltz, ilun) → "zerua ilun" → hortik figuratiboki "espiritua/giroa ilun".
GORDIN
1. Egosi gabea, prestatu gabea; (irudi.) labur eta zakar adierazia, leundu gabea.
- gauzak gordin daude hemen / sukaldarien herrian — «Hemen sukaldarien herrian»
2. Hozkirri eta hezea (eguraldia).
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: egosi gabe, gerri (1); zakar, mingots (hed.) · Antonimoak: egosi, prestatu (1); leun, gozo (hed.).
GREBA
Lan-baldintzak hobetzeko edo aldarrikapen jakin baten alde langileek lana eteten duten ekintza kolektiboa.
- Hasteko, garunen greba luze honetan / eskirolak izango gara — «Iraultza txikien asanblada»
Kategoria: izena · Sinonimoak: lan-uzte, langile-eten · Erregistroa: mailegua (frantsesetik grève); langileen mugimenduan euskaratu eta finkatua.
GUDA
Gerra, herri edo talde armatuen arteko borroka; gudua.
- Abesti baten izenburua: «Guda» — Haria (2011)
Kategoria: izena · Sinonimoak: gerra, gerla, borroka, gudu · Erregistroa: mendebaldekoa eta tradizio zaharrekoa; batuan gerra ohikoagoa · Lotutakoak: gudari = soldadu; gudaroste = armada; guda-zelai = guda-eremua.
GUDARI
Soldadua, gerran borrokatzen den pertsona; bereziki euskal soldadua (1936ko gerratik).
- gudariak jipoitzea / ondo ordaindua dagoen sisteman / edonon agertzen zaigu tortura — «Tortura nonnahi»
Kategoria: izena · Sinonimoak: soldadu, borrokalari · Osaera: guda (gerra) + -(l)ari (egilea adierazten duen atzizkia: ikaslari, langile); historikoki 1936-1939 gerrako euskal soldaduei deitzeko hitza.
GURTU
Norbait edo zerbait santutzat hartu, otoitzez edo gorespenez agurtu; (hed.) erabateko begirunea eta atxikimendua erakutsi.
- gurtzen ari diren jainkoetarik inork / ez gaituelako inolaz salbatuko — «Oihu»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: adoratu, txalupatu (jasoa), errespetatu santuki · Lotutakoak: gurtza = gurtzea; gurtzaile = adoratzailea.
GUTXIESPEN
Norbait edo zerbait gutxitzat hartzea; balioa edo garrantzia urritzea, mespretxuzko jarrera erakustea.
- Gutxiespenaren dialektikari: eppur si muove / komeni den legediari: si muove — «Albo-kalteak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: mespretxu, destaina, erdeinu · Antonimoak: aintzakotzat hartze, balioespen · Osaera: gutxi + etsi (irudikatu, jo) + -pen (ekintza-atzizki abstraktua) → "gutxitzat jotzea".