B
BADAEZPADA
Badaezpadako neurri gisa, ezustean gerta daitekeenari aurrea hartzeko.
- Kanta goibelak ditugu maite / ez galdetu arrazoia / biharko nitaz ahaz zintezke eta / badaezpada — «Kanta goibelak»
Kategoria: adberbioa · Sinonimoak: akaso, edozertarako · Osaera: bada (baldin bada) + ez + bada + -da: "izan zein ez izan, dena dela ere" zentzuan kristalduta · Erregistroa: ahozkoa, hizkera arruntean ohikoa.
BAGOI
Trenak edo metroak duen kotxe edo bagia, bidaiarientzat edo zamarako.
- isiltasunaren bagoian / idazten / tren batean nago — «Tren bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: bagi, txanga · Erregistroa: mailegua (frantsesetik / ingelesetik).
BARE
1. Lasaia, geldoa, mugimendurik gabea (itsasoa, gogoa…).
- itsasoak olatuak dakarzki / orain bare, orain bortitz — «Sute bat»
2. (izena) Animalia, bare-aurra.
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: lasai, geldi, baketsu · Antonimoak: bortitz, haserre.
BARNERANTZ
Barrurantz, barneko aldera.
- barneranzko janela txiki bat — «Janela bat»
Kategoria: adberbioa · Osaera: barne + -rantz (norabidea) → barnerantz; -ko gehituz, barneranzko izenondo (barrura begira dagoena).
BAKARDADE
Bakarrik egotearen egoera; konpainiarik gabe bizitzea, edo sentimenduki inguruko jendetik aldenduta egotea.
- zaila da bakardadea onartzea, / lan nekeza — «Biluzik»
- eta bakardadea izaten da sarritan / azken akordea ematen ohi duena — «Jainko ateoa»
Kategoria: izena · Sinonimoak: bakartasun, soiltasun · Antonimoak: lagunarte, konpainia · Osaera: bakar (lagunik gabea) + -tasun → bakartasun; aldaera bakardade mendebaldean eta hegoaldean ohikoa (mailegu-itxurakoa baina euskal jatorrikoa).
BAKARRIZKETA
Norberak bakarrik egiten duen hizketa, antzerkian edo bizitzan; pertsona bakar batek bere buruari edo isilik dagoen entzuleari hitz egitea.
- kantu bera entzuteaz nazkaturik / jendea bakarrizketa trukean dabilela / aipatu zenidan eta egia da — «Kanta goibelak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: monologo · Antonimoak: elkarrizketa, solasaldi · Osaera: bakar + hizketa → bakar-hizketa > bakarrizketa (norberak bere buruarekin edo bakarka egiten duen hizketa).
BAPATEAN
Bat-batean, ustekabean, prestaketarik gabe. Ahozko aldaera (estandarra: bat-batean).
- kantu bat egin dizut bapatean: / pare bat akorde, melodia urdin bat — «Iparra galdu: Hegora joan»
Kategoria: adberbioa · Sinonimoak: bat-batean, supituki, ustekabean · Osaera: bat-batean-en hitz batera bilduta, ahozko erregistroan ohikoa · Erregistroa: ahozkoa.
BEGIRUNE
Norbaiti edo zerbaiti zor zaion errespetua, estimuzko jarrera.
- behingoz lortzeko begirunea / lotsarik gabe / lotsarik gabe / begirunea — «Lotsarik gabe»
- preso baten amari / nik zor diodana / da begirunea — «Adierazi beharra»
Kategoria: izena · Sinonimoak: errespetu, estimu, lotsa (zaharkitua) · Antonimoak: mespretxu, destaina, erdeinu · Osaera: begi + -rune (jokabidea adierazten duen atzizki bizia: ostiruna, jakirune sailekoa).
BEHINOLA
Aspaldi, garai batean; iraganeko aldi zehaztu gabean. Ipuinetan, hasiera-formula ("Behinola bazen…").
- Behinola sunormalak etorri ziren / Normala zaintzera — «Onak eta txarrak»
Kategoria: adberbioa · Sinonimoak: noizbait, aspaldi, behinola batean · Osaera: behin + -ola (denbora-atzizki zaharra) → "behin batez, aspaldi" · Erregistroa: jasoa/literarioa, ipuin-hasiera.
BELAUNALDI
Adin bertsuko pertsonen multzoa, gehienetan urte-tarte zabal bati dagokiona (20-25 urte gutxi gorabehera).
- eskasa da, eskasa gure belaunaldiaren / lorpenen zerrenda zuria / paperezkoa da gure loria — «Paperezkoa»
Kategoria: izena · Sinonimoak: sorrera-aldi, generazio · Osaera: belaun (belauna; figura zentzuan, kateko maila —haren belaunekoak— = haren adinekoak) + -aldi (denbora-tartea adierazten duen atzizkia: udaldi, gerraldi).
BELE
Hegazti beltz handia, ahots zakarrekoa eta jakintsutzat hartua; (hed.) zorigaiztoaren iragarle.
- Abesti baten izenburuan: «Bele erraldoia» — Denbora da poligrafo bakarra (2014)
- bele erraldoi bat pausatu da / mahaiaren gainean — «Bele erraldoia»
Kategoria: izena · Lotutakoak: erroi (bele handia, antzekoa); ez nahastu belatz 'falkoia'-rekin · Esamoldeak: bele zuria = oso gauza bitxia.
BESARKADA
Beso artean estu hartzea, agurra edo maitasuna adierazteko keinua.
- gertu da eguna / non heriotzaren korredore / baten topatuko garen / funtsezkotzat hartu genuen besarkada / bat defendatzearren — «Ez dut nahi»
Kategoria: izena · Aditza: besarkatu = besoak inguruan jarri · Osaera: besarka (besoz besoa) + -da (ekintza-atzizkia: ostikada, kolpada).
BEZATU
Animalia basatia menderatu eta otzandu, gizakiarekin bizitzera ohitu; (hed.) jendea edo gauza bat menpean hartzera ohitu.
- bezatutako rockak bezala zerbait argitu arren — «Sutxakurrak»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: otzandu, hezi, mendean hartu · Antonimoak: basati bihurtu · Lotutakoak: bezatzaile = otzantzailea. Letretako adibidean rock musikari aplikatua: bezatua, sistemak menpean hartua.
BEZPERA
Egun jakin baten aurreko eguna; (hed.) gertakari handi baten aurreko unea, itxaroteko egoera.
- Beti zorionaren bezperatan — «Jainko ateoa»
Kategoria: izena · Sinonimoak: atari, aurre-egun · Erregistroa: mailegua (latinetik vesperas); erlijio-erabilera ohiko bilakatu zen ("Aste Santuko bezpera") · Oharra: liturgia katolikoaren arratseko otoitzaren izena ere bai.
BERANTETSI
Itxaroten luzaroan aritu; espero zen zerbait beranduegi datorrela sumatu. Hitz jasoa eta Iparraldekoa.
- dena aldatzen ari da horren azkar / berantetsita gaudenean jada — «Zilarra»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: itxaron luzaroan, berandutu · Osaera: berant (berandu, Iparraldekoa) + etsi (jo, hartu; gaitzetsi, onetsi sailekoa) → "berandutzat eman", luze zain egon · Erregistroa: jasoa.
BERBA
Hitza; ahoz esaten den ahots-osagaia. Bizkaiera-erregistro biziko aldaera.
- Abesti baten izenburua: «Berba eta irudia» — Jaio.Musika.Hil (2005)
- Berba eta irudia: kontrola / hau da mende berria mundu zahar batean — «Berba eta irudia»
Kategoria: izena · Sinonimoak (euskara batuan): hitz · Erregistroa: bizkaierazko aldaera bizi-bizia (latinetik verbum), Bizkaian eta Gipuzkoa mendebaldean ohikoa; abestian hitza esan beharrean berba aukeratzeak dialekto-leialtasuna eta tonu aldatua markatzen ditu.
BEREGAIN
Norberaren kabuz; inoren mende egon gabe, autonomoa.
- gai izan / beregain izaterik gabe — «Teoria bat»
Kategoria: izenondoa/adberbioa · Sinonimoak: burujabe, autonomo, aske · Osaera: bere + gain ("bere gainean", inoren azpian ez).
BIHURRITU
Bihurrika eragin, bira eman bortizki; (musikan) sokak edo behatzak doinu berezi batera moldatu.
- behatzak bihurritu / ea norbaitek ahaztua duen akorde minorren bat — «Katedral bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: bihurritu, bihurrikatu, biratu · Osaera: bihur (bihurri, jiratua) + -itu · Lotutakoak: bihurriketa, bihurri.
BIDERATU
Zerbait bide jakin batetik eraman; norabide bat eman ekintzari edo sentimenduari.
- erreza da / komeni den norabide horretan / amorrua bideratu eta hurrengorarte — «Ebidenteegia»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: zuzendu, kanalizatu, gidatu · Osaera: bide + -ratu (norabide-atzizkia, zuzeneratu, etxeratu) → "bidera eraman".
BILAKATU
Bihurtu, beste zerbait izatera iritsi.
- beldurrak edonor profeta bilakatzen du — «Kolore bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: bihurtu, gertatu (bihurtu zentzuan) · Erregistroa: jasoa. Erabilera: zerbait bilakatu (NORK… NOR bihurtu).
BILUZI
Biluzik, jantzirik gabe; ezer estaltzen ez duena.
- behar dudan guztiak datza zure bizkar biluzian — «Besterik ez»
Kategoria: izenondoa/aditza · Sinonimoak: larrugorri, gorri · Oharra: aditz ere bada: biluzi = arropak kendu.
BIZIRAUN
Bizirik iraun, biziari eutsi; egoera latz batetik bizirik atera.
- Abesti baten izenburua: «Biziraun» — Eskuak / Ukabilak (2001)
Kategoria: aditza · Osaera: bizi + iraun (luzaroan jarraitu) · Lotutakoak: biziraule = bizirik dirauena; biziraupen = bizirautea · Sinonimoak: bizirik atera, irautu.
BORTITZ
Indartsua, gogorra, bortizkeriaz betea.
- orain bare, orain bortitz — «Sute bat»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: gogor, latz, basati · Antonimoak: bare, leun, eztia.
BORTXA
1. Indarrez egindako jokabidea, behartzea.
2. Bereziki, sexu-indarkeria.
- Ikara; bortxaren bigarren izena / zein dira deitu gabe datozenak? — «Maravillas»
Kategoria: izena · Sinonimoak: indarkeria, behartze · Lotutakoak: bortxatu = behartu, indarrez egin; bortxakeria = bortxa egitea · Erregistroa: jasoa.
BOZGORAILU
Soinua handitu eta zabaltzen duen aparatu elektrikoa; (hed.) jendaurrean asko entzunarazten den ahotsa edo iritzia.
- bozgorailuaz ezintasuna anplifikatu nahian — «Soberan»
Kategoria: izena · Sinonimoak: altabotz · Osaera: boz (mailegua: boz, ahotsa) + gora (altura) + -ailu (tresna-atzizkia) → "ahotsa gorago jasotzeko tresna".
BOZKA
Hauteskunde edo bilkura batean adierazten den iritzia, normalean papereta edo eskua jasotzearen bidez.
- Bozka bazkan / zuetako inork ez du isiltasuna hobetzen — «Gure dekadentziaren onenean»
Kategoria: izena · Sinonimoak: boto · Erregistroa: Iparraldeko aldaera (frantsesetik voix / latinezko vox); Hegoaldean boto ohikoagoa · Oharra: abestian bozka bazkan asonantzia: hauteskundeak janari merkea bezala.
BUELTATU
Itzuli, jatorri-lekura iritsi berriz; ate batetik atera eta sartu aldea egin.
- Abesti baten izenburua: «Bueltatzen» — Jaio.Musika.Hil (2005)
- Helduidazu eskutik estu arren / ilun dago ta ez dakit bueltatzen — «Bueltatzen»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: itzuli, bihurtu (jasoa) · Erregistroa: mailegua (gaztelaniatik vuelta); ahozkoan oso erabilia eta Hegoaldean bizia, euskara batuan itzuli hobetsi ohi den arren.
BULAR
Gorputzaren aurreko goialdea, lepotik sabelera; bihotzaren eta bularraren tokia.
- izozmendi bat bularrean — «Besterik ez»
Kategoria: izena · Sinonimoak: bular-hezur (zehazkiago), bihotzaren parea (hed.) · Esamoldeak: bularra hartu (haurrari titia eman), bular-hotsa.
BURULERRO
Egunkari edo albistegi bateko goiburu nagusia, lehen begiratuan irakurtzen den izenburu lodia.
- gaur ez dago minutuko isilunerik / mendeak daramazkigu isilik / gaur ez burulerrorik / kasu solte bat da — «Emazten fabore II»
Kategoria: izena · Sinonimoak: izenburu nagusi, goiburu · Osaera: buru (goia, lehena) + lerro (idazki-lerroa) → "goian dagoen lerroa, lehen mailako izenburua".