U
UHARTE
Ur inguruan dagoen lurralde txikia, alde guztietatik urez inguratua; isla. (Hed.) leku bakartua eta berezia.
- ego puztuen / uhartera joateko txalupa hartu zuen / apal baino zuzen / bilatzen zuen hori aurkitzeko itxaropenez — «Lehia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ugarte (aldaera), isla (mailegua) · Osaera: ur (ura) + arte (artean) → "ur artean dagoena".
UDAZKEN
Urtaroa, udaren eta neguaren artekoa; hostoak erortzen direneko sasoia.
- udazkenaren ertz batek, maitea / eman dizkit egunonak gure leihotik — «Etxe bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: larrazken (mendebaldeko aldaera) · Osaera: uda + azken → "udaren azkena".
UBELDU
Azalean kolpez sortzen den orban urdin-ubelaren marka egin; (hed.) min isila gorputzean utzi.
- eta ukitu gabe ubeltzen diren gorputzatal guztiak — «Achtung!!»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: ubel-marka egin, kolore-aldatu kolpez · Osaera: ubel (kolore urdin-purpura) + -du · Lotutakoak: ubeldura = ubel-marka, azaleko orbana.
URKA
Lepoa estutuz hiltzeko zigor-tresna: zutoin batetan zintzilikatutako sokak osatua; (hed.) sokari biloduriko heriotza-zigorra.
- Breyten libratu egin zen urkatik / baina inolaz ere kantu horietatik — «Breyten»
Kategoria: izena · Sinonimoak: urkamendi · Aditza: urkatu = sokaz hil · Erregistroa: jasoa, historikoa.
URMAEL
Uraren biltegi natural geldoa, errekarik gabea; aintzira txikia, putzu sakona.
- Astiro doa lehortzen / urmael sakona zena / arrainak urduri daude — «Lehortzen»
Kategoria: izena · Sinonimoak: putzu, aintzira-txiki, lakua · Osaera: ur + mael (geldi, sakon adierazten duen erro zaharra) → "ur-geldia" · Erregistroa: jasoa/literarioa.
URRATU
Apurtu, hautsi, txikitu; ehun edo azal bati eten edo zauri bat egin. (Hed.) muga edo araua hautsi.
- zerua lotsagabe dutela urratzen — «Sutxakurrak»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: hautsi, ebaki, zatitu · Lotutakoak: urratu (izena) = zauria, ehunaren ebakidura · Esamoldeak: bidea urratu = bide berria ireki; araua urratu.
URRATS
Oinkada bat; oin bat aurreratzeko mugimendua. (Hed.) bidean egindako aurrerakada.
- hezurrak zapaltzen dituk urrats bakoitzeko / ez gaudek ahazteko — «Hozkia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: oinkada, pauso · Esamoldeak: urratsez urrats = pixkanaka; urrats handi/txiki bat.
URTARO
Urteko lau zatietako bakoitza: udaberria, uda, udazkena, negua; eguraldi-erritmoa.
- Iraila izango zen / hitzak urtaro batetik bestera / bidaltzen genituen / izen gabeko txorien antzera — «Iraila»
Kategoria: izena · Sinonimoak: sasoi, denboraldi · Osaera: urte + aro (denbora-tartea) → "urteko zati edo aldia"; egitura argia.
USO
Hegazti zuria, hiri eta etxe inguruan bizi ohi dena; (hed.) bakearen edo etxezaletasunaren sinbolo.
- Usoek ez dakitela / esku ahurretik jaten besterik / lekuko huts izatera / behartu egin zintuztenetik — «Etorkizuneko aurrekari guztiak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: urzo (aldaera) · Esamoldeak: bake-uso = bakearen sinbolo; abestian aipu kritikoa, ez dakitela esku ahurretik jaten besterik = mendekotasunean bizitzea.
USTELKERIA
Usteltze morala edo legezkoa; norbaitek bere kargua edo aginpidea bere mesedetan oker erabiltzea, batez ere politikan eta ekonomian.
- ustelkeriaren izebergaren punta — «Izebergaren punta»
Kategoria: izena · Sinonimoak: korrupzio, ustelkeri-jokabide · Antonimoak: zintzotasun, garbitasun · Osaera: ustel (galdua, hondatua) + -keria (jokabide gaitzesgarriaren atzizkia).
UZKI
Heste lodiaren kanpo-ahoa, gorotza ateratzen den irekidura. Hitz arrunta, batzuetan iraingarri.
- ahoa eta uzkia bat. hozkia. — «Hozkia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ipurtzulo, atzealdeko zulo · Esamoldeak: abestian ahoa eta uzkia bat = esaten denaren eta egiten denaren —edo arnasa hartu eta hondakina kanporatu— arteko bereizketarik eza: hipokrisia gordina.
URRUTI
Leku batetik distantzia handira; hurbil ez dagoena.
- eta urruti banago / zuek baino lehenago ihes egin nuelako da — «Besterik ez»
Kategoria: adberbioa/izenondoa · Sinonimoak: urrun, aldenik, leku batera · Antonimoak: hurbil, gertu, hur · Esamoldeak: urrutiko intxaurrak hamabost, hurbildu eta lau (itxura eta errealitatea).