K
KABIA
Hegaztiek arrautzak errun eta txitoak hazteko egiten duten habia; (hed.) etxe sentitzen den lekua.
- zuen artean du kabia / maite ditu apurrak — «Bele erraldoia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: habia, ohantze · Esamoldeak: kabian gorde = barruan zaindu; kabitik atera.
KABROI
Pertsona gaiztoa, mespretxuzko hitza; askotan zigor edo haserre adierazpena.
- Denok gaude nazkatuta / silikonazko kantuez / musikaren ablazioaz, kabroi alaenak! — «Jaio.Musika.Hil»
- Zein da zure helburua, kabroi alaena? — «Jaio.Musika.Hil»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ankerra, doilor · Erregistroa: mailegua (gaztelaniatik cabrón, jatorrian "ahuntz arra"); lagunarteko erregistro biziko irainekoa.
KAIOLA
Animaliak (txoriak gehienetan) barruan gordetzeko sare-egitura; (hed.) askatasunik gabeko espazio itxia.
- Aske zarete, libre © / zuen kaiola erraldoietan / dena eros daiteke / zuen kaiola erraldoietan / hala ere kexu zara / zure kaiola erraldoi horretan — «Libre ©»
Kategoria: izena · Sinonimoak: txori-etxe, gartzela (hed.) · Erregistroa: mailegua (gaztelaniatik jaula, latinetik caveola → "leize txikia") · Esamoldeak: urrezko kaiola = aberastasunik baduen ere askatasunik gabeko egoera (abestiaren funtsezko irudia).
KAMUTS
Zorroztasunik gabea, moztu ezin duena (tresna); (hed.) eragin gabea, indargabea.
- goilare kamuts hazi diren kantu hauekin — «Etsia»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: mozkote, motel (hed.) · Antonimoak: zorrotz, sorbatz onekoa · Aditza: kamustu = zorroztasuna galdu.
KATEBEGI
Katearen osagai bakoitza; eraztun trinkoa, elkarri loturik. (Hed.) prozesu edo egitura batean diren urrats elkarlotuak.
- apurtutako katebegiak janaraziko dizkizuegu / banan-banan — «Lepokoak»
- katebegi ilada horretan — «Non bestela»
Kategoria: izena · Osaera: kate + begi (irekidura txikia, "katearen begia, eraztuna") → "katea osatzen duen eraztun bakoitza" · Esamoldeak: katebegi ahul = sistema bateko punturik kalteberena.
KEMEN
Indarra, sasoia; ahalegin eta adore biziaz egiteko gaitasuna.
- sormenak, kemenak ezin esan dezakeenik / nola zauri etsaia — «Etsia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: indar, ausardia, adore, kuraje · Antonimoak: ahulezia, etsipen · Lotutakoak: kementsu = indartsua; kemenez beteta.
KEXU
1. Egoera baten aurka egindako protesta edo kexa.
2. Norbera asaldatua, kezkatua, atsedenik gabe egoteko egoera.
- hala ere kexu zara / zure kaiola erraldoi horretan — «Libre ©»
Kategoria: izenondoa/izena · Sinonimoak: kexa, oihu, asaldatu · Erregistroa: mailegua (gaztelaniatik queja); euskaran erro bizi-bizia (kexatu, kexaldi, kexati) · Esamoldeak: kexu izan = protestatu, deitoratu.
KEZKA
Gogoan dagoen ardura edo arnasestua; etorkizunari edo erabaki bati buruzko ezin-asetasuna.
- Abesti baten izenburua: «Kezkak» — Jaio.Musika.Hil (2005)
- Akordez hesitu ditut nire kezkak / eta erantzunik ez dut — «Kezkak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ardura, axola (hed.), buruhauste · Aditza: kezkatu = kezka sentitu · Esamoldeak: kezka eduki/izan, kezkarik ez izan.
KIMATU
Zuhaitz edo landareari adarrak edo kimuak moztu, inausi.
- gaztainondoa kimatzen jarri aurretik — «Etxe bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: inausi, adarrak moztu, podatu · Osaera: kimu (brote) + -tu.
KIRATS
Usain txarra, gogaikarria; (hed.) bizioz edo kalteren ondoriozko utzitako arrasto txarra.
- latza handinahiaren kiratsa / ondokoak erabiliz meritu eskasa — «Lehia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: usain txar, urrin, hatsa · Antonimoak: lurrin, usaingozo · Lotutakoak: kiraskor = usain txarra hartzeko erraza.
KITZIKATU
1. Norbaiten azala ukituz, kilikatu, kilikak eragin.
2. (Hed.) zentzuak edo gogoa esnatu, suspertu; tentatu.
- kitzikaturik ezpain, aldaka, hezur eta azal, zakil eta eri — «Harra»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: kilikatu, eragin, esnatu, tentatu · Lotutakoak: kitzikagarri = kitzikatzen duena, asaldatzen duena · Erregistroa: jasoa/literarioa.
KOHERENTE
Bere buruarekin bat datorrena; esaten duenaren eta egiten duenaren artean adostasuna duena.
- koherente izan sortutako pertsonaiarekin — «Toki bat»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: bere onetan, lerro berekoa · Antonimoak: inkoherente · Erregistroa: mailegua (jasoa).
KOLPATU
Kolpe bat eman edo hartu; jo edo jo izan.
- txori bat kolpatu da kristalaren kontra — «Besterik ez»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: jo, kaskatu, talka egin · Osaera: kolpe + -tu.
KONDENATU
1. Epaiketa baten ondoren norbaiti zigor bat ezarri.
2. (Hed.) Etorkizuna mugatu edo erabaki, irtenbide gabeko bide batean utzi.
- Lurra ireki baino lehen azken kantu bat / kantatzen omen zuen kondenatuak — «Breyten»
- kondenaturiko gerrilla gara — «Guda»
Kategoria: aditza/izena · Sinonimoak: zigortu (1); behartu (2) · Antonimoak: absolbitu, askatu · Erregistroa: mailegua (latinetik condemnare).
KOORDENATU
(izena, pluralean koordenatuak) Puntu baten kokapena zehazten duten zenbakiak; (hed.) leku jakin baterako jarraibideak.
- tori koordenatuak eta itxaroidazu han — «Toki bat»
Kategoria: izena · Erregistroa: mailegua · Oharra: aditz ere bada: koordinatu = elkarlanean antolatu.
KUTSAKOR
Erraz zabaltzen dena (gaixotasun, sentimendu edo ohitura), batetik bestera pasatzen dena.
- injustiziara ohitzea baino / gaitz kutsakorragorik ez dago — «Pangea»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: kutsagarri, kontagioso (mailegua) · Osaera: kutsa(tu) (zabaldu, transmitiu) + -kor (joera-atzizkia: hauskor, beldurkor).