M
MAKULU
1. Oinez ibiltzeko laguntza-tresna, besapean edo eskuan eusten dena.
2. (Hed.) Norbaiti edo zerbaiti eusten dion bermea.
- Abesti baten izenburua: «Makuluak» — Haria (2011)
Kategoria: izena · Sinonimoak: euskarri, sostengu, bermatoki (2) · Esamoldeak: makulu izan = norbaiti eustea (ik. itsuaren eskuaren pareko, i.md).
MANTXA
Orbana, zikinkeria-marka; azalera bat zikintzen edo nabarmentzen duen tanta edo eremua.
- mantxa gorri bat itsasoan zabaltzen — «Kolore bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak (euskara batuan): orban, zikinune, lohi-marka · Erregistroa: mailegua (gaztelaniazko mancha); idatzizko erregistro jasoan orban hobesten da.
MENDEKU
Norbaitek egin dion kaltearen ordaina; mina jaso ondoren atzera egitea, justizia gisa edo zigorraren ordez.
- edango dugu gogotik mendekuaren likore garratzetik — «Lepokoak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: bendekio, ordain (asmo txarrekoa) · Lotutakoak: mendekatu = mendekua hartu; mendekugarri = mendekua merezi duena · Esamoldeak: mendekuaren legea; mendekuz beteta.
MERKEALDI
Salgaiak ohi baino prezio txikiagoan saltzen diren denbora-tartea; (hed., gaitzezkoz) gauza edo pertsonak balio baxuan salduriko garaia.
- bizi garen mende honetako bukaerako / eta hasierako giza merkealdia — «Izebergaren punta»
Kategoria: izena · Sinonimoak: beherapen-aldi, errebajak (mailegua) · Osaera: merke + -aldi (denbora-tarte-atzizkia: udaldi, gerraldi).
MESPRETXATU
Norbait edo zerbait gutxitzat hartu, balio gabekotzat jo, erdeinatu.
- hala zabaltzen da izurri berri hau: irribarre batez / kanpokoa mespretxatzen aurrerakoi trajea kendu gabe — «Zuri»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: erdeinatu, gutxietsi, arbuiatu · Antonimoak: estimatu, balioetsi · Lotutakoak: mespretxu = gutxiespena (ik. erdeinu, destaina).
MIAZKATU
Mihiarekin azala edo gainazala ukitu eta likido edo hautsa hartu; (hed., gaitzezkoz) norbaiti atsegin emateko leloki jokatu (lausengu).
- zertan ari zara / gogoratu nahi ez ditugunen / uzkia miazkatzen? — «Stereo»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: miztu, milikatu (ik. m.md), lamiztu · Erregistroa: ahozkoa; aldaera milikaturen senidea.
MILIKATU
Mihiarekin azala kendu edo lehortu; (hed.) zerbaiti aurpegi bigunez heldu, lausenguz tratatu.
- non aurkitu zure zauriak / milikatuko dituen hura — «Alegia»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: mihiztatu, lamiztatu, miazkatu (aldaerak) · Erregistroa: ahozko hizkera bizia · Esamoldeak: zauriak milikatu = oinazea kontsolatu edo bere arian luzatu.
MINBIZI
Gorputzeko zelulen kontrolik gabeko hazkundeak sortzen duen gaixotasun larria; kantzerra. (Hed.) zabaltzen den okerra.
- minbizi atsegin bat da zuen irria / heriotz jasangarria — «Hemen sukaldarien herrian»
- jendea da euren arazoa / aniztasuna minbizia — «Onak eta txarrak» (ironia)
Kategoria: izena · Sinonimoak: kantzer, gaixotasun gaiztoa · Osaera: min (oinazea, kaltea) + bizi (bizirik dagoena) → "bizirik dagoen mina", bere kasa hedatzen den oinazea.
MINTZATU
Hitz egin, hizketan aritu. Hitz jasoa eta literarioa.
- gu eguraldiaz nola halaxe mintzatuko da / neurri berean eguraldia gutaz — «Spoiler!»
- zein dira oihuka mintzo direnak? — «Maravillas» (mintzo = mintzatu aditzaren forma trinkoa)
Kategoria: aditza · Sinonimoak: hitz egin, solastu, jardun (hizketan) · Lotutakoak: mintzaira = hizkuntza; mintzaldi = hitzaldia · Erregistroa: jasoa/literarioa · Oharra: forma trinkoak ohikoak: mintzo naiz, mintzo zara, mintzo da.
MIRABE
Norbaiten zerbitzura dagoena, morroia; (hed.) menderakuntza handian dagoena, askatasunik gabea.
- Gogoan dut orain aspaldiko aholkua: / ez fida herraren mirabe denaz — «Maravillas»
Kategoria: izena · Sinonimoak: morroi, esklabo, neskame · Antonimoak: nagusi, jabe · Erregistroa: jasoa/literarioa.
MIRARI
Ohiko legearen kontrako gertakaria, ulertezina edo natur-azalpenik gabea; gauza harrigarria.
- Ez dago miraririk, badakizu / Bizitzea besterik, badakigu — «Isiltzen banaiz»
Kategoria: izena · Sinonimoak: miraku, harritzeko gertakari · Erregistroa: mailegua (latinetik miraculum) · Lotutakoak: miragarri = mira eragiten duena; miretsi = mirespenez behatu (ik. miretsi).
MIRETSI
Begi onez eta liluraz behatu, txundituta gelditu; norbait edo zerbait estimuz hartu.
- jaio nintzen hiria mirestu dudanean / nahiz parkingak dauden orain / gure historiaren sotoetan — «Pintadek»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: estimatu, txundituta gelditu, txalotu · Lotutakoak: miresgarri = miretsi merezi duena; mirespen = miretsiaren ekintza · Erregistroa: jasoa.
MORTU
Lehor, antzu, hutsik geratutako lekua; (hed.) bizirik gabe dagoen edo iraindua izan den lurra.
- auzolotsaren zaflada / itzelezko amorrua / hildakoen hierarkia Gaza mortuan — «Arren, Darwish»
Kategoria: izenondoa/izena · Sinonimoak: basamortu, antzu, idor · Erregistroa: jasoa (latinezko mortuum "hila" zentzu zabalduan); biblia eta literatura jasoan ohikoa.
MURRU
Harlanduzko edo adreiluzko horma sendoa, eraikuntza zaharretan ohikoa; (hed.) bizi-zentzuan, gainditzeko zaila den hesia.
- herrialde aberatsen dominak / pilatuz jasotako murruak / itsututa ez duzue ikusten / handinahi honen ondorioak — «Pangea»
Kategoria: izena · Sinonimoak: horma, harresi, esi-handi · Erregistroa: jasoa (latinezko murus-etik).
MIN ARINDU
Norbaiti oinazea edo atsekabea gutxitu, kontsolatu (ik. arindu, a.md).
- zure mina arindu nahi nuke halako egunetan — «Janela bat»
Kategoria: lokuzioa · Antzekoak: negar lehortu, bihotza arindu, kontsolatu · Oharra: min = oinazea, atsekabea; min eman = kalte/atsekabea egin; min hartu = mindu.