S
SAILKATU
Multzoka edo sailka banatu; sailkapen baten arabera ordenatu.
- isiltasunak ere sailka daitezke — «Kolore bat»
- otoitzak ere sailka daitezke / esne-hortzeriak sailka daitezke — «Kolore bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: multzokatu, banandu, ordenatu · Osaera: sail (atal, kategoria) + -katu. Letretako sailka daitezke = sailkatu daitezke (laburtua, aldaera dialektala).
SAKABANATU
Toki batetik atera eta zabaldu, alde guztietara barreiatu.
- ta agian noizbait eman asmoz gordetako / muxu guztiak lurretik sakabanatu ziren — «Iritsi»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: barreiatu, hedatu, banatu · Antonimoak: bildu, batu · Osaera: saka-bana (banaka-banaka) + -tu.
SALNEURRI
Zerbait saltzen den prezioa, salgaiari ezartzen zaion balio-zenbatekoa.
- merke salneurria: zure bizitza — «Zirkua»
Kategoria: izena · Sinonimoak: prezio · Osaera: sal(du) + neurri → "saltzeko neurria, baloratzeko maila".
SAMIN
1. (izenondoa) Garratza, gozoaren kontrakoa (zaporea); (hed.) bizipen mingarria.
2. (izena) Mina, atsekabe sakon eta luzaroa.
- bete gaituzte dena gezurrez, / saminez — «500 urte ta gero»
Kategoria: izenondoa/izena · Sinonimoak: garratz (1); atsekabe, oinaze (2) · Antonimoak: gozo · Erregistroa: jasoa.
SARE
1. Hari edo soka korapilatuz egindako ehuna (arrantzakoa, kirolekoa…).
2. Interneta, sarea; konexioz lotutako multzoa.
- gure aita sarean eskelak leitzen dabil — «Etxe bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: Internet, web (2) · Esamoldeak: sarea bota (arrantzan), sare sozial, sarean ibili.
SALBUESPEN
Arau orokor batetik kanpora geratzen den kasua; arautik kanpoko egoera berezia.
- larrituta nago eta bai, salbuespena naiz / zerbait alda dezakedala sinesteko lain — «Dortoken mendean»
Kategoria: izena · Sinonimoak: salbuera, kanporaketa, eskualpenak · Osaera: salbu (arautik kanpo, libre) + -espen (izen-atzizki abstraktua, ahapeldi-modukoa).
SARRAILA
Ateak edo kutxak giltzaz ixteko mekanismoa; itxitura-tresna.
- sarraila lehertzekotan / ene infernuko atea / zabalikan izango duzu — «Ordaina»
Kategoria: izena · Sinonimoak: itxidura, giltzarrapo (zehazkiago candado), morroilo · Erregistroa: mailegua (gaztelaniazko cerraja-tik; baita zerraila aldaera).
SEINALATU
Behatzaz edo seinalez nabarmendu, agerian utzi; (hed.) salatu, izen-emanik utzi.
- Behinola sunormalak etorri ziren / Manifestatzera / Onak eta txarrak seinalatuz / Ongizatearen izenean — «Onak eta txarrak»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: nabarmendu, salatu, atzamarrez markatu · Erregistroa: mailegua (gaztelaniatik señalar); ahozko hizkeran ohikoa.
SINESMEN
Egiatzat hartzen den ustea; fedea, konbentzimendua.
- eta sinesmen horretan / ardazten da gure mundua — «Teoria bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: uste, fede, konbikzio · Osaera: sinetsi (sinistu) + -men · Lotutakoak: sinesgarri, sineskeria.
SEGATU
Belarra, garia edo bestelako landareak segaz edo makinaz moztu; (hed.) zerbait suntsitu edo mozteko mugimendu zabal batez kendu.
- zure galsoro guztiak segatu gure ogitik jateko — «Sutxakurrak»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: ebaki, moztu, eraitsi · Lotutakoak: sega = belar-mozteko tresna; segapoto = belar-mozteko makina.
SENDAGAI
Gaixotasun bat sendatzeko erabiltzen den substantzia; botika.
- zein da gai infrasoinuak entzuteko / behingoz aintzat hartzeko / sendagai ala birus aukeratzeko — «Infrasoinuak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: botika, medikamentu · Osaera: sendatu (osatu, sendoarazi) + gai (erabilgarria, materiala) → "sendatzeko gaia".
SENITARTEKO
Familiakoa, etxekoa; senide den pertsona.
- agur ahizpak eta senitarteko guztiak / agur lagunak eta jolasten ginen tokia — «Maravillas»
Kategoria: izena · Sinonimoak: familiakoa, senide, etxekoa · Osaera: senide (familiakoa) + arte (artean) + -ko → "senideen artean dagoena".
SETIATU
Hiri edo gotorleku bat indarrez inguratu, kanpotik ezin sartu eta barrutik ezin atera utzi.
- geroak zaituztela setiatuko / xake-mate kultural batez — «Xake-mate kultural bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: inguratu (gerla-zentzuan), bahitu (lekuari), tinkatu · Lotutakoak: setio = inguraketa, asedio · Erregistroa: jasoa.
SINISKERIA
Funts-froga gabeko sinesmenetan oinarritutako jokabidea; superstizioa.
- komunikabideen komun-zuloetatik / ezjakintasun eta siniskeriaren itsasora — «Izebergaren punta»
Kategoria: izena · Sinonimoak: sineskeria, superstizio · Osaera: sinis(tu) (sinetsi) + -keria (jokabide gaitzesgarriaren atzizkia: gezurkeria, zekenkeria).
SOMATU
Hauteman, sentitu, antzeman; argi ikusi gabe iritzi edo igarri.
- zerbait somatuko zuen beharbada — «Etxe bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: antzeman, igarri, hauteman, sumatu (aldaera) · Erregistroa: ahozkoa eta idatzizkoa; sumatu da forma estandarra.
SUGAR
Suaren mihia, garra; sutearen argi-mugimendua. (Hed.) grina bizia.
- sugar hau guztiz inoiz itzal ez dadin — «Etxe bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: gar, su-mihi, lar (aldaera zaharra) · Osaera: su + gar (garra) · Antonimoak (hed.): hoztasun.
SUKALDARI
Sukaldean janaria prestatzen duen pertsona; jakigilea.
- gauzak gordin daude hemen / sukaldarien herrian — «Hemen sukaldarien herrian»
Kategoria: izena · Sinonimoak: jaki-egile · Osaera: sukalde (sua + alde) + -ari (lanbide-atzizkia: baserritari, mendizari gisara) → sukaldean dabilena.
SUTE
Su handia eta kaltegarria, kontrolik gabe hedatzen dena; (hed.) gatazka edo nahaste handia.
- nonbaiten sute erraldoiren bat / itzali beharko balitz bezala — «Sute bat»
- sute historiko bat, larrialdi irteera — «Bigarren eskuko amets»
Kategoria: izena · Sinonimoak: su-galda, su-kalte, garra · Osaera: su + -te (gertaera, multzoa adierazten duen atzizkia: eurite, elurte, gosete).
SUTXAKUR
Suzko jolas-tresna (pirotekniako kohete txiki edo zaratatsua); (hed.) bat-bateko distira-eragile, baina iraupen gutxikoa eta engainagarria.
- Abesti baten izenburua: «Sutxakurrak» — Denbora da poligrafo bakarra (2014)
- sutxakurrak bezala / argia gezur — «Sutxakurrak»
Kategoria: izena · Osaera: su + txakur → "suzko txakurra"; tradiziozko piroteknian, lurrean txakurraren modura korrika eta zaratan ibiltzen den koheteari deitzen zaio · Sinonimoak: kohete, su-festa-piezatxo.