E
EGUNSENTI
Eguna hasten den unea, eguzkia agertzeko mugan dagoen argitasuna.
- Egunsenti bakoitzan exekuzio bat / heriotza tantaka — «Breyten»
Kategoria: izena · Sinonimoak: goizalde, argi-sentitu, sortalde · Antonimoak: ilunsenti, ilunabar · Osaera: egun + senti(tu) → "eguna sentitzen den unea"; eredu bera ilunsenti, ilun-min.
EKAITZ
Itsasoan edo lehorrean datorren ekaitz handia, haize zakar eta euri/ostots-ekoa; (hed.) gatazka edo nahasmen handia.
- beroki busti baten antzera / ekaitzari ekaitza eransten — «Bigarren itzala»
Kategoria: izena · Sinonimoak: trumoi, erauntsi, oldar (hed.) · Lotutakoak: ekaitzaldi, ekaitz-erdi, ekaiztsu = ekaitz askokoa.
EKIDIN
Saihestu, gertatzea galarazi; zerbaitetara ez iritsi nahita.
- baina zer edo zerk esaten dizu / ekidin zenezakeela zerbait — «Pangea»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: saihestu, baztertu, ihes egin · Erregistroa: jasoa · Oharra: ekidin aditzak NORK + ZER eskema du: zerbait ekidin.
EKIMEN
Norberak hasten duen jarduera edo proiektua; ahalegin propio ekiteko gogoa.
- sakon hunkitzen nauela / niretzat ez dudan ekimena besteengan ikusteak — «Zorionaren lobbya»
Kategoria: izena · Sinonimoak: iniziatiba, ekite-gogo, abiamen · Osaera: eki(n) (ekin = hasi, jardun) + -men (ahalmena/ekintza adierazten duen atzizkia: jakimen, gogamen) → "ekiteko ahalmena edo eginbidea".
ELEBAKAR
Hizkuntza bakarra dakiena.
- elebakar harro, mundutar aske / gu baino gehiago beti ere — «Sed lex»
- elebakar harro, ezkutari fier / esan ozenago: dura lex, sed lex — «Sed lex»
Kategoria: izenondoa · Antonimoak: elebidun, eleaniztun · Osaera: ele (hitza, hizkuntza) + bakar (bakarra) → "hizkuntza bakarrekoa". Letretan ironia gogorrarekin: hizkuntza menderatzailean bizi den gizartearen autosatisfazioaren irudia.
ELBARRI
Mugitzeko ezintasun fisikoa duen pertsona; bereziki, gorputzeko atalen baten erabilera mugatua duena.
- hark berehala galdetu zidan: / "zertarako makuluak?" / nik erantzun: "elbarria naiz" — «Makuluak»
Kategoria: izena/izenondoa · Sinonimoak: ezindu, urgun · Lotutakoak: elbarritasun = mugitzeko ezintasunaren egoera.
ELDARNIO
Eromen-egoera; sukar handi edo egonezinaren ondorioz datozen ametsetako pentsamenduak; obsesio ero bat.
- ez gaitzala inork irabaz eldarnio honetan / mugen deman — «Ordaina»
Kategoria: izena · Sinonimoak: delirio, eromen, ametsaldi · Erregistroa: jasoa.
EMAZTE
1. Ezkontideko emakumea, senarraren parekoa.
2. (Dialektala/jasoa, Iparraldean.) Emakumea, oro har.
- Abesti baten izenburuan: «Emazten fabore II» — Libre © (2003)
- bi miloigarren aldiz harrikoa egiten ari zela / beste bat joka hil dute — «Emazten fabore II»
Kategoria: izena · Sinonimoak: andre (ezkontidearen zentzuan), emakume (orokorrean) · Erregistroa: Iparraldean oso bizia; Hegoaldean andre eta emakume nagusi · Oharra: abestiaren izenburua zaharragoa, Etxepareren Emazten fabore (1545) testu klasikoaren erreferentzia.
ENTELEGATU
Ulertu, buruan argi ikusi; igarri eta jaso esanahia. Hitz jasoa eta zaharkitua, literatura-erregistroan erabilia.
- jakin nahi nuke nork betetzen duen orain / nik utzitako zelda / ea entelegatzen duen hormako izkribu tipia — «Aspaldian utzitako zelda»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: ulertu, igarri, hauteman · Erregistroa: jasoa/zaharkitua (latinezko intelligere-tik egokitua).
ERAHIL
Norbait hil, bizia kendu. Hil baino aditz indartsuagoa, asmoa eta eragina markatzen dituena.
- nor argitu eta nor itsutu nahi / zein inar gaiztoz kixkali / nor itzalez erahil / itzaletan hil behin eta berriz — «Gezur bat mila aldiz»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: hil (asmotsu), erail, garbitu · Osaera: era- (aditz-aurrizki kausatzaile zaharra: eragin, eraman, erakarri) + hil → "hilarazi", baina hemen eragilea eta ekintza biak adieraziz · Erregistroa: jasoa, literarioa.
ERAIKI
Eraikuntza bat egin, harriz harri jarriaz; (hed.) zerbait pixkanaka osatu (proiektua, harremana, nortasuna).
- harriak batu, zubi bat eraiki erortzen zaigun arte — «Diamantea»
- Abesti baten izenburuan: «Nortasuna eraikitzen» — Berri Txarrak (t/g) (1997)
Kategoria: aditza · Sinonimoak: altxatu, jaso (eraikina), osatu · Antonimoak: eraitsi, suntsitu, deuseztu · Lotutakoak: eraikuntza = eraikitze-lana; eraikin = eraikitako etxe edo edifizioa.
ERAILKETA
Norbait modu krudel edo aurresanezinean hiltzeko ekintza; bereziki, irudia edo bizitza ezabatzeko ahalegina.
- hau irribarre bidezko erailketa ote den / leporatu nizun eta egia da — «Kanta goibelak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: hilketa, sarraski · Osaera: erail (hil indartsua) + -keta (ekintza-atzizki abstraktua: idazketa, ezagutza).
ERANTZUKIZUN
Egindakoaz edo gertatutakoaz norbaitek hartu behar duen ardura; "zergatik"-ari erantzun beharra.
- Zeinena da orain erantzukizuna? / Zein bizi da seguru? — «Irailak 10»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ardura, ardurapen · Osaera: erantzun (galderari erantzun) + -kizun (egin behar dena adierazten duen atzizkia: eginkizun, ikuskizun) → "erantzun behar dena".
ERASO
Norbaiti edo zerbaiti aurka egin, indarrez heldu; (izen gisa) eraso egitearen ekintza.
- Gauez egindako erasoetan / misilek su artifizialak dirudite telebistako pantailan — «Kezkak»
Kategoria: izena/aditza · Sinonimoak: oldartu, ekin, ekitaldi, aurka egin · Antonimoak: defenda, babestu · Lotutakoak: erasokor = errazten dena erasotzera; erasotzaile = erasotzen duena.
ERDEINU
Mespretxua, gutxiespena; norbait edo zerbait gutxitzat hartzea.
- erdeinuari barre / onenak ginen horretan — «Xake-mate kultural bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: mespretxu, destaina (ik. d.md), gutxiespen · Aditza: erdeinatu = mespretxatu · Antonimoak: estimu, begirune.
ERDIGUNE
Erdiko tokia, gunerik garrantzitsuena; ardatza.
- bizitza erdigunean / -zalantzarenean- / jartzeko unean han izanen naiz — «Maitasun bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: zentro, muin, bihotz (hed.) · Osaera: erdi + gune.
ERGEL
Buruargi gutxiko pertsona, txotxoloa; zentzu gutxiko zerbait.
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: txotxolo, tentel, lelo, kaiku · Antonimoak: azkar, argi, zuhur · Esamoldeak: ergel hutsa = guztiz ergela.
ERNALDU
1. Lurra emankor bihurtu, hazia ernarazi.
- gero euriak lurra du ernaltzen — «Lilura bat»
2. Haurdun edo umedun gelditu/utzi.
Kategoria: aditza · Sinonimoak: emankortu, ernarazi, umetu · Erregistroa: jasoa.
ERRAI
1. Gorputzaren barneko organoa (urdaila, hesteak, gibela…); barrunbea.
2. (Hed., pl.) Norberaren barren sakona, bihotz-bihotzeko sentimendua.
- maskara kenduta / esaidan ez al dunan / berdina sentitzen erraietan — «Biluzik»
Kategoria: izena · Sinonimoak: barren, hesteak (1); bihotz-erraiak, baitan (2) · Esamoldeak: erraietatik atera = bihotz-bihotzetik etorri.
ERRALDOI
Tamainaz oso handia, neurriz gainekoa; (izena) izaki erraldoia (ipuinetan).
- Abesti baten izenburuan: «Bele erraldoia» — Denbora da poligrafo bakarra (2014)
- nonbaiten sute erraldoiren bat — «Sute bat» (ik. sute, s.md)
Kategoria: izenondoa/izena · Sinonimoak: ikaragarri handi, eskerga, jendetza handikoa · Antonimoak: ttipi, pottoka.
ERRAZ
Egiteko zaila ez dena, lan handirik gabe egin daitekeena. Aldaera: erreza (ahozkoa).
- etorkizuna ginenean / erreza zirudien / erreza zirudien denak — «Etorkizuna ginenean»
Kategoria: izenondoa/adberbioa · Sinonimoak: aise, eroso · Antonimoak: zail, gaitz, latz · Oharra: letretako erreza ahozko aldaera ohikoa da (erraza batuan); hego- eta erdialdeko ahozko hizkeran erreza/errez erabili ohi da.
ERRUGABE
Errurik ez duena, hobenik gabea; bekatutik garbi.
- ta hondartzek ez dute nahi / errugabeen hilerri izan — «Pangea»
- errugabeak diren arren / arrazoia ukatu egin zaie — «500 urte ta gero»
Kategoria: izenondoa/izena · Sinonimoak: hobengabe, garbi · Antonimoak: errudun, hobendun · Osaera: erru (hobena, akatsa) + gabe → "errurik gabea".
ERRUKI
Beste norbaiten oinazearen aurrean sentitzen den errespetuzko nahigabea; bestearentzako gupida. (Aditza ere bai.)
- mundutartasun karnetak banatzen / sortzezko unibertsaltasunaren zuen altaretik / erruki Jauna, ez baitakite zer dioten — «Sed lex» (Lukas 23:34 erreferentzia ironikoa)
Kategoria: izena/aditza · Sinonimoak: gupida, errukidura, urriki · Aditza: erruki(tu) izan = errukia eduki · Esamoldeak: erruki Jauna = bekatariengatik errukia eskatzeko erlijio-formula.
ESKELA
Norbaiten heriotzaren berri ematen duen oharra (egunkarian edo karteletan).
- gure aita sarean eskelak leitzen dabil — «Etxe bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: heriotza-iragarki · Erregistroa: mailegua (gaztelaniazko esquela).
ESKLABUTZA
Esklabo izatea, beste norbaiten jabetzapean nahitaez bizi behar izatea; (hed.) inori menpean lotu beharra.
- askatasunaren ordaina / esklabutza izan daitekeelako — «Ordaina»
Kategoria: izena · Sinonimoak: morrontza, jopu-izate, menpekotasun · Antonimoak: askatasun · Erregistroa: mailegua (latin/gaztelaniatik) + -tza atzizki euskalduna (egoera) → esklabo + -tza.
ESKU-AHUR
Eskuaren barneko aldea, atzamarrak bilduta hartzen duen barne-azala.
- Usoek ez dakitela / esku ahurretik jaten besterik / lekuko huts izatera / behartu egin zintuztenetik — «Etorkizuneko aurrekari guztiak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: esku-zorua, atzaparpean (zentzu zabalean) · Osaera: esku + ahur (barnealdea adierazten duen erro zaharra; aho-ahur = ahoaren barrualdea) → "eskuaren ahoa, barne-azala".
ESKUBIDE
Legez edo zuzenbidez norbaiti dagokion ahalmena; askatasunaren berma.
- oinarrizko ezein eskubideren alde — «Toki bat»
Kategoria: izena · Osaera: esku + -bide ("eskuratzeko bidea"); giza eskubideak = derechos humanos.
ESKUBURDINA
Presoaren eskuetan jartzen den burdinazko ezpara, atzealdean lotuta; askatasuna ezabatzeko tresna.
- Zuk diozu erlojua / nik eskuburdina — «Guda»
Kategoria: izena (gehienetan pluralez: eskuburdinak) · Sinonimoak: kateak (hed.), eskuetako lokarriak · Osaera: esku + burdina → "eskuetako burdina"; egitura argia, izen konposatu kristaldua.
ESKUMIN
Norbaiti igortzen zaion agur edo opa, jeneralean beste norbaiten bidez.
- Gaur eskuminak eman zorionari / Ta isiltzen banaiz ez da hitzik ez dudalako — «Isiltzen banaiz»
Kategoria: izena (gehienetan pluralez) · Sinonimoak: agur, opa, gorantzi · Osaera: esku + min (gogo bizia adierazten duen atzizki-funtzioan: etxe-min) → "eskua eman nahia"; agur transmititua, eskua eman ezinik · Esamoldeak: eskuminak eman zorionari (abestian aurkakoa egiten zaio "zorion" = patua horri).
ESKUTITZ
Norbaiti idatzi eta bidaltzen zaion testua paperean; gutuna.
- astero bezala / buzoian bilatzen du / Espainian preso daukaten / semearen eskutitza — «Zauri irekietako herria»
Kategoria: izena · Sinonimoak: gutun, karta · Osaera: esku + (h)itz → "eskuz idatzitako hitza" → eskutitz.
ESNE-HORTZ
Haurraren lehen hortza, gero erori eta behin betikoak ordeztuko duena.
- esne-hortzeriak sailka daitezke — «Kolore bat»
Kategoria: izena · Osaera: esne + hortz; -eria atzizkiarekin esne-hortzeria = esne-hortzen multzoa, haur-hortzak.
ETEKIN
Lan, inbertsio edo jardun batetik lortzen den irabazia edo onura.
- ikara haizatzea denean / etekinei eusteko bide motzena — «Hitzen oinarri ahula»
Kategoria: izena · Sinonimoak: irabazi, onura, mozkin, errenta · Antonimoak: galera · Lotutakoak: etekina atera = probetxua ateratzea; etekintsu = probetxuzkoa.
ETORKIZUN
Datorren denbora; oraindik gertatu ez dena. (Hed.) norbaiten edo zerbaiten aurrerantzeko aukerak.
- Abesti baten izenburua: «Etorkizuna ginenean» — Gorka Urbizu
- etorkizuneko aurrekari guztiak / dauzkazu zurekin — «Etorkizuneko aurrekari guztiak»
- kaleak aldatu / ala gu aldatu gara? — «Etorkizuna ginenean»
Kategoria: izena · Sinonimoak: geroa, etorri behar dena · Antonimoak: iragana, lehena · Osaera: etorri (etorri aditza) + -kizun (gertatzeko dagoena adierazten duen atzizkia: eginkizun, ikuskizun) → "etorri behar dena".
EZEREZ
Ezer ez izatea; hutsa, deusez. Ezereza irudi gisa, betiko hutsunea.
- ezereza mila moduz islatzen da, entzun — «Kolore bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: huts, deus, hutsalde · Osaera: ezer + ez substantibatua.
EZJAKINTASUN
Jakinik eza, ezagutza falta; ezikasitasuna.
- jakina da ezjakintasuna dela toki ospela — «Tren bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ezikasitasun, jakitasun eza · Osaera: ez + jakin + -tasun (abstraktua).
EZINA
Ezin den hori; egitezina dena, ahalik gabea. Errealitatea eta nahien arteko muga izendatzeko erabilia.
- Abesti baten izenburuan: «Izena, izana, ezina» — Libre © (2003)
- horren konplikatua ta sinplea da / hauxe da gure izena, izana ta ezina — «Izena, izana, ezina»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ezintasun, mugabide · Antonimoak: ahalmen, ahalbide · Osaera: ezin (ezin izan) substantibatua, -a artikuluarekin → "ezin den hori"; abestian izena/izana/ezina hirukote esanguratsua (norberaren identitatearen hiru aldagai).
EZINEGON
Lasai egon ezina, urduritasun jarraitua; gauza batetik bestera ibilarazten duen barne-egonezina.
- nola berdindu ezinegon hau / ezerk ez bazaitu asetzen — «Alegia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: urduritasun, antsia, egonezin · Antonimoak: lasaitasun, baretasun · Osaera: ezin + egon → "egon ezina" → substantibatua.
EZIZEN
Norbaiten benetako izenaren ordez erabiltzen den izen ordezkoa; goitizen edo segurtasun-izen gisa erabiltzen dena.
- azalaren brailea irakur dezaket / nire behatzak zure bizkarrean / "ezizen bat nahi nuke / ezizen honen truke" / dio eta — «Haria»
Kategoria: izena · Sinonimoak: goitizen, irudi-izen · Osaera: ez (ukapena, baina hemen "berez ez dena" zentzuan) + izen → "berezko izen ez dena, ordezkoa"; eredu bera: ezdeus, ezikusi.
EZKUTU
1. Borrokan gorputza babesteko erabiltzen den tresna; ezkutua, broila.
- ibaiertzean utzi ditut / ezpata eta ezkutua — «Lilura bat»
2. (izenondo gisa) Gordea, agerian ez dagoena.
Kategoria: izena/izenondoa · Sinonimoak: babeski (1); gorde, isilpeko (2) · Oharra: ezkutuan = isilean, gordean.
EZPATA
Arma zuria, hosto luze eta zorrotzekoa.
- ibaiertzean utzi ditut / ezpata eta ezkutua — «Lilura bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: espata (aldaera) · Esamoldeak: ezpata-dantza; hemen, ezpata eta ezkutua uztea = borrokari uko egitea, bakea egitea.
EZPAIN
Ahoa inguratzen duten bi tolesturetako bakoitza.
- behar dudan guztiak datza... / zure ezpainen gorrian — «Besterik ez»
- zure ezpainak irakurtzen nenbilen — «Bigarren eskuko amets»
Kategoria: izena · Esamoldeak: ezpainetan ibili (jende askok aipatu), ezpainak estutu.
EZTEN
Eltxoek, erleek, eskorpioiek eta abarrek azalean sartzen duten tresna zorrotz pozoidun edo zauritzailea.
- eskorpioia nauk / dena oskol eta ezten — «Alegia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: akulu (idiarena), ziri zorrotz, ainga · Aditza: eztenkatu = eztena sartu; (hed.) zorrozki kritikatu · Lotutakoak: eztenkada = eztenaren kolpea.