L
LANBRO
Lurraren parean dabilen laino mehe eta hezea; behelaino arina edo zirimiri-tankerakoa.
- Abesti baten izenburuan: «Lanbroan» — Denbora da poligrafo bakarra (2014)
Kategoria: izena · Sinonimoak: behelaino, gandu, lainotxo · Oharra: letretako lanbroan = lanbroaren barruan (inesiboa).
LANGABEZIA
Lana ez izatearen egoera, batez ere lanik aurkitu ezinik dabilenarena; (kolekt.) lanik gabeko jendeen kopurua.
- eta langabeziari buruzko datuak / leuntzeko tramankulu bikaina dira — «Izebergaren punta»
Kategoria: izena · Sinonimoak: lanik eza, lan-falta · Osaera: lan + gabe + -zia → "lanik gabeko egoera"; aldaera batuetan langabezia eta langabe-tasun.
LAPURTU
Inori berea kendu ezkutuan edo indarrez; ostu.
- Abesti baten izenburuan: «Haurtzaroa lapurtu zidaten» — Berri Txarrak (t/g) (1997)
Kategoria: aditza · Osaera: lapur (lapurra) + -tu · Sinonimoak: ostu, ebatsi, harrapatu · Lotutakoak: lapurreta = lapurketa, harrapakeria.
LARU
Hori zurbila, hori histua; kolore horixka argala. Hitz jasoa eta literarioa da.
- ilargia da laru — «Kolore bat»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: horail, horixka, zurbil · Erregistroa: jasoa/literarioa · Oharra: filologoek latinezko clarus ("argi, garbi") hitzarekin lotu ohi dute.
LARRUTU
1. Animaliari larrua kendu.
2. (hed.) Norbaiti dirua, ondasunak edo izen ona ankerki kendu; kritika gogor batez gupidagabe arnegatu.
- batzuekin txalo errezeko / beste guztiak larrutzeko / lagunak egoki aukeratu — «Orain norbait zara»
Kategoria: aditza · Osaera: larru (azala) + -tu · Sinonimoak: azaldu, gainazal-kendu (1); kritika gogorra egin, suntsitu (hed., 2).
LEHENGAI
Industria-prozesu batean erabiltzen den oinarrizko materiala; ezer bilakatzeko abiapuntua.
- Armak bai, armak bai zibilizaziotik / Lehengai merkearen truke / Haurrek irakurtzen ez eta / tiro egiten ikas dezaten — «Kezkak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: oinarrizko material · Osaera: lehen (hasiera-puntua) + gai (gaia, materia) → "lehen mailako materiala, prozesatzeko material gordina".
LEHERTU
1. Indarrez bat-batean apurtu, eztanda egin (bonbak, biriken aireak).
- sarraila lehertzekotan / ene infernuko atea / zabalikan izango duzu — «Ordaina»
2. (hed.) Sentimenduak edo egoera bat eutsi ezin eta agertu (algaraz, negarrez, amorruz).
Kategoria: aditza · Sinonimoak: eztanda egin, partitu, apurtu · Lotutakoak: leherketa = eztanda; leherkari = lehergaia.
LEKUKO
1. Gertaera baten aurrean egondakoa, ikusi edo entzun duena; testigua.
2. (izenondo gisa) Egiazko gertakari batetik geratu dena, beste guztia desagertu ondoren.
- usoek ez dakitela / esku ahurretik jaten besterik / lekuko huts izatera / behartu egin zintuztenetik — «Etorkizuneko aurrekari guztiak»
- lekuko izateko kondena epaia ezagun denean — «Dardararen bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: testigu · Lotutakoak: lekukotza = testigantza.
LEHIA
1. Bata bestea baino gehiago izateko ahalegina; norgehiagoka.
2. Gogo bizia, presa.
- Abesti baten izenburua: «Lehia» — Eskuak / Ukabilak (2001)
Kategoria: izena · Aditza: lehiatu = norgehiagokan aritu; presaka ibili · Lotutakoak: lehiaketa = norgehiagoka antolatua; lehiakide = aurkaria · Sinonimoak: norgehiagoka, konpetentzia.
LELO
1. (izena) Kantu baten errepika edo errefraua; jendaurrean errepikatzen den esamoldea.
2. (izenondoa, gaitzezkoz) burugabe, ergel.
- Leloak kontuz / Azkarrak kontuz / Kamerak kontuz / Kasu eman — «Achtung!!»
Kategoria: izena/izenondoa · Sinonimoak: errefrau, errepika (1); ergel, tentel (2) · Esamoldeak: betiko leloaren betiko leloa (Berri Txarraken esamoldea — leitmotiv-aren etenik gabea).
LEMA
Ontzia gidatzeko atzealdean duen pieza; (hed.) norabidea, gidaritza.
- Abesti baten izenburuan: «Lemak, aingurak» — Denbora da poligrafo bakarra (2014)
Kategoria: izena · Esamoldeak: lema hartu = gidaritza hartu · Lotutakoak: lemazain = ontzia gidatzen duena · Oharra: ez nahastu lema 'goiburu, esaldi ikurra' adierarekin.
LEPOKO
1. Lepoan janzten den apaingarria (urrezko katea, harribitxiak…).
2. Animaliari edo jantziari lepoan jartzen zaiona; idunekoa.
- Abesti baten izenburua: «Lepokoak» — Haria (2011)
Kategoria: izena · Osaera: lepo (lepoa) + -ko · Sinonimoak: iduneko, kate (1) · Lotutakoak: lepora hartu = ardura bere gain hartu.
LETAGIN
Hortz luze eta zorrotza; bereziki haragijaleen edo sugeen pozoia injektatzeko hortzak.
- Horregatikan sabelean / etorkizuna nabil zatika erruten / eta letaginak zorrozten — «Sugea suge»
Kategoria: izena · Sinonimoak: kolomilo, betagin (hed.) · Osaera: let- (zatitu, ebaki adierazten duen erro zaharra) + agin (hortza) → "ebakitzeko hortza".
LEUNDU
Bigundu, ez-latz egin; (hed.) gauzaren itxura edo zorroztasuna gozotu, mehetu.
- eta langabeziari buruzko datuak / leuntzeko tramankulu bikaina dira — «Izebergaren punta»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: bigundu, samurtu, eztitu · Antonimoak: gogortu, latzitu · Osaera: leun (ez-latz, eskuetatik labain doana) + -du.
LIBRATU
Loturatik askatu, askatasunera atera; (hed.) zerbait pisutsu edo zama batetik atera.
- Esnatu berria naiz eta ez dut ireki nahi / libratuko omen nauen ate sorta — «Oreka»
- Breyten libratu egin zen urkatik / baina inolaz ere kantu horietatik — «Breyten»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: askatu, jaregin · Antonimoak: lotu, preso hartu · Erregistroa: mailegua (latinetik liberare); euskaran osoki integratua · Lotutakoak: libre = askea.
LILURA
Xarma, lilura-indarra; norbait edo zerbait erakargarri eta liluragarri egiten duena. (Ezk.) engainu zoragarria.
- berrituz nigan lilura arkaiko bat — «Lilura bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: xarma, sorginkeria, magia · Aditza: liluratu = txundituta utzi · Lotutakoak: deslilura (d.md).
LOKATZA
Lurra eta uraz egindako orea, bidean trabesean dagoena; (hed.) egoera lohi eta zikina, korapilatua eta kaltegarria.
- lokatza dabilkidalako zain hauetan — «Jainko ateoa»
- gezurrak eta hezurrak / ezkurrak eta zerriak / lokatzetan gizen — «Hozkia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: istin, basa, lohia · Lotutakoak: lokaztu = lokatzez bete; lokaztsu = lokatzez betea.
LORATU
Loreak atera, loretan jarri; (hed.) garatu, oparo agertu.
- loratu dira ikara berriak — «Lilura bat»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: lore eman, ernaldu (hed.), aurrera egin · Osaera: lore + -tu.
LORIA
Ospe handia, gorespen-egoera; ekintza handi bati lotzen zaion ohore distiratsua. Hitz jasoa.
- eskasa da, eskasa gure belaunaldiaren / lorpenen zerrenda zuria / paperezkoa da gure loria — «Paperezkoa»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ospe, distira, ohore handi · Erregistroa: mailegu kultua (latin/gaztelaniatik), erregistro jasoan; sarri tonu erlijiozkoa edo solemnea.
LOTSAGORRITU
Lotsaz aurpegia gorritu, ahalkez azala beroarazi.
- Semaforo baten bat lotsagorritu egin da / jaio nintzen hiria mirestu dudanean — «Pintadek»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: ahalkatu, gorritu · Osaera: lotsa (ahalke) + gorri (kolorea) + -tu → "lotsaz gorritu"; izen+izenondo+aditz egitura ohikoa euskaran.