D
DAMU
Egin den zerbaitez kontziente egitearen ondoriozko pena edo atsekabea; "egin ez balitz" sentitzea.
- Esan dezaket damu gabe / ez nukeela aldatuko / urteak galtzeko modu hau / hunkitzearen truke — «Jainko ateoa»
- Ta mila hitz asmatu ditut damuaren antzekoak — «Isiltzen banaiz»
Kategoria: izena · Sinonimoak: errukimen, pena, atsekabe, urriki · Aditza: damutu = damua sentitu · Esamoldeak: damu izan = egin denaz urrikitu; damurik gabe = pena gabe.
DARDARA
Mugimendu bizkor eta errepikatua, zentro batetik aldenduz; pertsonengan, beldur edo emoziozko ikara. (Fis.) bibrazioa, uhin-mugimendua.
- esadazue ba / entzuten al da zerbait, dardararen bat? — «Dardararen bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ikara, taupada, bibrazio · Aditza: dardaratu = dardaraz hasi · Lotutakoak: dardarka = dardaratzen, dardarti.
DEBEKUGAI
Debeka daitekeena; debekuaren mende dagoena, ez baimenduta.
- ezin esan, ezin egin / ezin pentsa, ezin senti / dena da hemen debekugai — «Libre ©»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: debekatu, galarazi · Antonimoak: zilegi, baimendua · Osaera: debeku (galarazpena) + -gai (zerbait izateko ahalmena adierazten duen atzizkia: bidegai = bide izan daitekeena, ikasgai = ikasi behar dena) → "debekatu daitekeena, debekuaren mendekoa".
DEIGARRI
Arreta erakartzen duena, begi-bistakoa eta nabarmena.
- mahai-oihalaren zurian / benetan deigarria — «Bele erraldoia»
Kategoria: izenondoa · Sinonimoak: nabarmen, ikusgarri, harrigarri · Osaera: dei (deia) + egin + -garri ("deia egiten duena", arreta deitzen duena).
DEKADENTZIA
Aldi edo egoera oneko aldetik beherantz doan prozesua; gainbehera, ahultze morala edo soziala.
- Abesti baten izenburua: «Gure dekadentziaren onenean» — Payola (2009)
- Gure dekadentziaren onenean gaude — «Gure dekadentziaren onenean»
Kategoria: izena · Sinonimoak: gainbehera, beheranzko bide, hondamen · Antonimoak: loraldi, gorabide · Erregistroa: mailegua (latinetik decadentia) · Lotutakoak: dekadente = gainbeheran dagoena.
DEMA
Bi alderdiren arteko lehia formala; bereziki, euskal kirol-lehia bat (idi-dema, harri-dema). (Hed.) edozein lehia edo erronka.
- Ikastearen dema ala dema bera irakaspen, ber gauza dira — «FAQ»
Kategoria: izena · Sinonimoak: lehia, erronka, apustu · Lotutakoak: idi-dema, harri-dema, aizkora-dema (euskal kirolen izenak) · Erregistroa: euskal kulturan errotua.
DERITZOT (IRITZI)
Iritzi aditzaren forma trinkoa: 'iruditzen zait', 'uste dut'. Ongi deritzot = ondo iruditzen zait, ados nago.
- eta jendea pozik / ongi deritzot nik — «Sute bat»
Kategoria: aditza (trinkoa, NOR-NORI-NORK) · Oharra: deritzo = ze izen du ('izena du' zentzuan ere bai: nola deritzo herri honi?). Beste formak: deritzot, deritzozu, deritza/deritzo, deritzogu…
DESITXURATU
Itxura aldatu, berezkoa zenari forma desitxurea eman; egia edo errealitatea oker agertaraztea.
- Ez al gara konturatzen / egia desitxuratzen / dutela hitzak aldatzen? — «Berba eta irudia»
Kategoria: aditza · Sinonimoak: distortsionatu, deformatu, ezkutatu (egia) · Osaera: des- (ukapen-aurrizkia) + itxura + -tu → "itxura kendu, ezagutu ezin moduan jarri".
DESLILURA
Lilura galtzea, desengainua; lehen liluratzen zuena orain hutsala iruditzea.
- non deslilurak tokirikan ez duen — «Toki bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: desengainu, etsipen · Osaera: des- (ukapena) + lilura (xarma, lilura) → liluraren kontrakoa.
DESTAINA
Mespretxua, gutxiespena; norbaiti edo zerbaiti ezaxola edo erdeinuz tratatzea.
- eta gorde betiko destaina / zeuen kutxa gotorretan — «Xake-mate kultural bat»
Kategoria: izena · Sinonimoak: mespretxu, erdeinu, gutxiespen · Antonimoak: begirune, estimu · Lotutakoak: destainazko = mespretxuzkoa; ik. erdeinu (e.md).
DOMAIA
Tamala, pena; gauza baten galera negargarria edo zoritxarrekoa. Ahozko aldaera eta jasoa.
- zein azkar ikasi dugun arrazakeria zuritzen / domaia da — «Zuri»
- nahiak eta domaiak tematiak direnez — «Helduleku guztiak»
Kategoria: izena · Sinonimoak: tamal, pena, atsekabe, kalte · Erregistroa: ahozkoa eta jasoa (frantsesetik egokitua: dommage → euskaratua) · Esamoldeak: domaia da! = pena da!
DORTOKA
Oskol gogor batean estalia bizi den narrasti motela; geldoa eta luzaroan bizi dena. (Hed.) gauzak motel doazenari aplikatuta.
- zein urte luzeak dortoken mendean… — «Dortoken mendean»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ezkurka (aldaera dialektala) · Esamoldeak: dortoka baten erritmoa = aurrera egiteko erritmo motela; abestian, gizarte motel eta atzeratuaren irudia.
DUINTASUN
Pertsonari edo erkidegoari berez dagokion balio eta begirune-mailak; ohore-zentzua.
- saldu bere burua bera saldu / uzta ondo jaso, duintasuna galduz — «Lehia»
Kategoria: izena · Sinonimoak: ohore, dignitate · Antonimoak: lotsagabekeria, baldarkeria · Osaera: duin (merezi duena, balio duena) + -tasun (egoera-atzizki abstraktua).
DIGLOSIA
Hizkuntza-egoera bat, non bi hizkuntzek (edo aldaerek) gizarte-funtzio desberdinak betetzen dituzten, eta bata "goi-erregistroa" eta bestea "behe-erregistroa" gisa hartzen diren.
- Ta diglosi behartuak oihuka, orruka dio batzuk / errezago luketeela berdin mintzatuko bagina — «Pintadek»
Kategoria: izena · Erregistroa: mailegua (grezieratik di- "bi" + glōssa "hizkuntza"), hizkuntzalaritzan erabilia · Oharra: euskal soziolinguistikan ohiko kontzeptua, gaztelaniaren eta euskararen arteko harreman desorekatua azaltzeko erabilia.
DIHARDU (JARDUN)
Jardun aditzaren forma trinkoa: 'ari da', 'lanean/hizketan dabil'. Nirekin dihardu = nirekin ari da, niri hizketan.
- txori bat kolpatu da kristalaren kontra / nirekin dihardu, nirekin dihardu — «Besterik ez»
Kategoria: aditza (trinkoa) · Sinonimoak: ari izan · Oharra: beste formak: dihardut, diharduzu, dihardu, diharduagu…; iraganean zihardu(e)n.